શિરીષ (Albezia lebbeck)

શિરીષ (Albezia lebbeck)

Shirish,-Albezia lebbeck-Mimosaceae

शिरीषो विषघ्नानाम् I

      આચાર્ય ચરકે પણ શિરીષનું નિરૂપણ વિષઘ્ન તરીકે જ કરેલ છે.અલગ – અલગ દશ વિષઘ્ન દ્રવ્યો પૈકી શિરીષ એ શ્રેષ્ઠ છે. પ્રાચીન કાળથી જ વિષ (ઝેર) ઊતારવા માટે શિરીષ વપરાતું રહેલું છે જે આજે પણ ગામડાઓમાં તથા વનવાસી વિસ્તારોમાં ખૂબ જ પ્રચલિત છે.આપણા દેશમાં સરસડો એ ઠેરઠેર જોવા મળતી વનસ્પતિ છે અને સરકાર દ્વારા પણ વનીકરણના પ્રોજેક્ટમાં તેનું અવારનવાર વાવેતર થતું રહે છે.બારેમાસ લીલોછમ દેખવાના કારણે તથા ઘટ્ટ પાંદડાંઓની ગોઠવણથી તે સુંદર મજાનો છાંયડો આપવાને કારણે શિરીષ એ ઠેર ઠેર વાવવામાં આવે છે.

કાળો અને સફેદ સરસડો એમ બે પ્રકારમાંથી કાળો સરસડો એ વિષઘ્ન તરીકે વપરાય છે. મધ્યમ પ્રકારનું ૧૦ થી ૨૦ ફૂટની ઊંચાઈવાળા આ વૃક્ષને પીળાં ફૂલો આવે ત્યારે તે ખીલી ઊઠે છે.શિરીષની અડધાથી એક ફૂટ લાંબી મરુન કલરની શિંગોમાં ૮ થી૧૦ બીજ હોય છે.આ બીજમાં સૌથી વધુ વિષઘ્ન જોવા મળે છે.

શિરીષ (Albezia lebbeck)


Albezia lebbeck એ શિરીષનું Botanical નામ છે. તેના બીજ, છાલ અને પુષ્પનો ઔષધ તરીકે ઊપયોગ થાય છે.

ગુણ–કર્મ –
શિરીષ એ લઘુ, રૂક્ષ અને તીક્ષ્ણ છે. વળી સ્વાદે તૂરો, કડવો અને કંઈક અંશે મધુર પણ છે. તે સ્વભાવે થોડા અંશે ઊષ્ણ છે. આમ તો ત્રિદોષશામક ગુણ ધરાવે છે. વિષઘ્ન કર્મની સાથોસાથ તેનો સમાવેશ વેદનાસ્થાપન – દુખવામાં રાહત આપનાર તથા શિરોવિરેચન એટલે માથાનો ભાર હળવો કરનાર –મસ્તિષ્કનાં દોષોને દૂર કરનાર છે.

શિરીષની છાલ કે શિંગની છાલનું ચૂર્ણ તથા બીજનું ચૂર્ણ શાસ્ત્રોમાં વિષ સંબંધી પ્રયોગોમાં વર્ણવાયું છે. ઝેર ચડવું કે ઝેરી જીવજંતુ કરડવું એ કટોકટી છે; ઘરે ઊલટી કરાવવાનો પ્રયત્ન ન કરવો અને તરત હૉસ્પિટલ જવું. મોટેભાગે સહેલાઈથી મળે ત્યાં જ તેનો ઉપયોગ થતો હોવાથી શિરીષ મોટેભાગે તાજો વપરાય છે.

रसे शिरीषपुष्प्स्य सप्ताहमरीचं सितम् I
भावितं सर्पદૃष्टानां नस्थपानांगने हितम् I

સફેદ મરીના ચૂર્ણને શિરીષના રસની સાત ભાવના આપીને તૈયાર કરેલ ચૂર્ણનું નસ્ય, પાન અને અંજન સ્વરૂપે ઊપયોગ કરવાથી સાપનું ઝેર ઊતરે છે.આમ શિરીષનો કદાચ સર્પવિષમાં વધુ ઊપયોગ થતો હશે તેવું લાગે છે.


વિવિધ પ્રયોગો (સર્પ વિષ માટે)
૧ સ્વરસ – શિરીષનાં તાજાં, લીલાં પાનનો રસ કાઢી વારંવાર એક-એક કપ પીવડાવતાં રહેવું. ઊલટી કરાવવાની હોય તો મોટી માત્રમાં એક સાથે રસ પીવડાવવો અને જરૂર જણાય તો તેમાં મીંઢણનું ચૂર્ણ કે
અરીઠાનું પાણી પણ ઊમેરવાથી જલદીથી ઊલટી થવા લાગશે.
૨ ચૂર્ણ – શિરીષની આંતરછાલનું ચૂર્ણ કે બીજનું ચૂર્ણ આપવાનું વર્ણન છે; સર્પવિષમાં ઘીનું અનુપાન શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે, એટલે ચૂર્ણ ઘી સાથે આપવાનું કહ્યું છે.
૩ ઊકાળો – શિરીષની આંતરછાલનો ઊકાળો વારંવાર આપવો અને જો તેમાં ગાયનું ઘી ઊમેરીને આપવામાં આવેતો ઝડપથી ફાયદો થાય છે.
૪ લેપ – સર્પદંશના સ્થાન પર શિરીષના બીજનો અથવા તો શિરીષના પાનની લુગદીનો લેપ કરવાથી
સોજો અને વેદના ઓછી થાય છે.
૫ નસ્ય – આગળ શ્ર્લોકમાં વર્ણવેલ ચૂર્ણનું નસ્ય આપવું અથવા અરીઠાના ફીણમાં શિરીષના બીજને ઘસીને તે પ્રવાહીનું નસ્ય આપવું

૬ અંજન – આગળ જણાવેલ ચૂર્ણનું અંજન આંજવાનું વર્ણન છે. આ ઊપરાંત કોચલાના ઝેરમાં અને ઊંદર વિષમાં શિરીષની છાલના ઉપયોગનો ગ્રંથાધાર છે. સર્પદંશ કે કોઈ પણ ઝેરમાં તરત હૉસ્પિટલ જવું જરૂરી છે.

ટૂંકમાં, વિષઘ્ન ઔષધ તરીકે વપરાતો શિરીષ એ શરીરમાં રહેલ વિવિધ પ્રકારના વિષઆમ તેમજ રકત દોષને દૂર કરતો હોવાથી ઘણા બધા ઔષધ યોગોમાં તેનો સમાવેશ કરેલ છે.

આજકાલ એલોપેથિક ઔષધોની વિવિધ પ્રકારની સાઈડ ઈફેક્ટસ પણ એક વિષાકત અવસ્થા જ છે .આમાં પણ શિરીષ કદાચ તેની વિષઘ્ન કર્મકુશળતાનો પરચો બતાવી શકે પણ તે દિશામાં સંશોધનને ચોકકસ અવકાશ છે. ભગવાન ધન્વન્તરિના આશિર્વાદથી આ દિશામાં આરંભ ચોકકસપણે કરી શકાય.


મુખ્ય મુદ્દા

  • ચરક શિરીષને શ્રેષ્ઠ વિષઘ્ન ઔષધિઓમાં ગણે છે.
  • તેનાં બીજ, છાલ અને ફૂલ શાસ્ત્રીય વિષઘ્ન પ્રયોગોમાં વપરાય છે.
  • આ ઐતિહાસિક ઉપયોગ છે; આજે સાપ કરડવા કે ઝેરની સારવાર શિરીષ નથી.
  • સાપ કરડે કે કોઈ પણ ઝેર ચડે તો તે કટોકટી છે: તરત હૉસ્પિટલ જવું.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ), શિરીષ

શિરીષ (Albezia lebbeck) નું મુખ્ય ઔષધીય કાર્ય શું છે?

આચાર્ય ચરકે શિરીષને દસ શ્રેષ્ઠ વિષઘ્ન (ઝેર ઉતારનાર) દ્રવ્યોમાં ગણેલ છે, તેના બીજ, છાલ અને પુષ્પનો પરંપરાગત રીતે ઝેર ઉતારવા માટે ઉપયોગ થાય છે.

સાપ કરડવા પર શિરીષનો પરંપરાગત ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે?

શિરીષના તાજા લીલા પાનનો રસ કાઢી પીવડાવવો, અથવા સફેદ મરીના ચૂર્ણને શિરીષના રસની ભાવના આપીને તૈયાર કરેલ ચૂર્ણનું નસ્ય-પાન-અંજન સ્વરૂપે ઉપયોગ કરવો એ પરંપરાગત પ્રયોગો છે.

શિરીષ કેટલી માત્રામાં લેવાય છે?

છાલનું ચૂર્ણ અને બીજનું ચૂર્ણ વૈદ્યની સલાહ પ્રમાણેની માત્રામાં જ આપવામાં આવે છે.

સાપ કરડે કે ઝેર ચડે ત્યારે આ ઘરગથ્થુ ઉપાય પર આધાર રાખી શકાય?

ના. સર્પદંશ કે કોઈપણ ઝેરની અસર જીવલેણ કટોકટી છે, શિરીષ જેવો પરંપરાગત ઉપાય ફક્ત ઐતિહાસિક માહિતી માટે છે. ડંખ વાગ્યા પછી સમય ગુમાવ્યા વિના તાત્કાલિક નજીકની હોસ્પિટલમાં જઈને એન્ટિ-વેનમ સારવાર લેવી જ સૌથી સલામત અને અસરકારક પગલું છે.

VN

વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)

આયુર્વેદ કન્સલ્ટન્ટ
Atharva Logo
અથર્વ આયુર્વેદ ક્લિનિક અને પંચકર્મ સેન્ટર
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps

અગત્યની નોંધ: આ લેખમાં આપેલી માહિતી ફક્ત સામાન્ય જાણકારી અને શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે, અને તે કોઈ પણ રોગના નિદાન કે તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી. કૃપા કરીને કોઈ પણ સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં નિષ્ણાત આયુર્વેદિક વૈદ્યની સલાહ અવશ્ય લો.

Keep Reading

PreviousNext