🌐 આ લેખ અન્ય ભાષામાં વાંચો:
English: Black Gram: Ayurvedic Benefits, Uses and Precautions
हिंदी: उड़द के बारे में इतना जानिए — सर्दियों में पौष्टिक, लेकिन सबके लिए नहीं
શિયાળાની સવારમાં રસોડામાંથી આવતી ઘીની સુગંધ અને અડદિયાપાકની મીઠી મહેક આપણને માત્ર સ્વાદની જ નહીં, પરંતુ આપણા પરંપરાગત આહારજ્ઞાનની પણ યાદ અપાવે છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં શિયાળો આવે એટલે અડદ, અડદિયાપાક અને શરીરને પોષણ આપતા અન્ય આહારોનું સેવન વધતું જોવા મળે છે.
આ પરંપરા પાછળ માત્ર “ઠંડીમાં ગરમ વસ્તુ ખાવી” જેટલું સરળ કારણ નથી. આયુર્વેદમાં ઋતુ પ્રમાણે જઠરાગ્નિમાં થતા ફેરફારોને ખૂબ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. શિયાળામાં યોગ્ય વ્યક્તિની પાચનશક્તિ સારી રહેતી હોવાથી પૌષ્ટિક અને થોડો ગુરુ આહાર પણ સહન થઈ શકે છે. અડદ પણ આવો જ એક પૌષ્ટિક કઠોળ છે.
પરંતુ અહીં એક વાત ખાસ સમજવાની છે—પૌષ્ટિક એટલે દરેક વ્યક્તિ માટે રોજ ખાવા યોગ્ય એવું નથી.
અડદમાં બળવર્ધક અને પૌષ્ટિક ગુણો છે, પરંતુ તે ભારે, ગુરુ અને કેટલાક લોકોમાં પાચન માટે મુશ્કેલ પણ બની શકે છે. તેથી અડદનો લાભ તેની માત્રા, બનાવવાની રીત, ઋતુ, વ્યક્તિની પાચનશક્તિ અને શરીરની જરૂરિયાત પર આધાર રાખે છે.
અડદ એટલે શું?
અડદને સંસ્કૃતમાં સામાન્ય રીતે માષ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારતીય આહારમાં તે પ્રાચીન સમયથી વપરાતું કઠોળ છે. દાળ, વડી અને વિવિધ પરંપરાગત વાનગીઓમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. ગુજરાતમાં શિયાળાની ઋતુમાં અડદિયાપાક એક વિશેષ પૌષ્ટિક તૈયારી તરીકે પ્રચલિત છે.
આધુનિક પોષણવિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પણ અડદમાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, આહારતંતુ અને વિવિધ સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વો મળે છે. તેથી યોગ્ય વ્યક્તિ માટે તે આહારનું પૌષ્ટિક ઘટક બની શકે છે.
પરંતુ આયુર્વેદ માત્ર તેમાં કેટલું પ્રોટીન છે તે જોતું નથી. દ્રવ્ય શરીરમાં કેવી રીતે વર્તે છે—તેના રસ, ગુણ, વીર્ય અને વિપાક તથા દોષો પરની અસર પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ અડદના ગુણ
આયુર્વેદીય દૃષ્ટિએ અડદને મુખ્યત્વે ગુરુ, સ્નિગ્ધ અને બૃંહણ સ્વભાવવાળું દ્રવ્ય માનવામાં આવે છે. એટલે કે તે શરીરને પોષણ આપનાર અને બળવર્ધક આહારમાં ઉપયોગી બની શકે છે, પરંતુ તેની પાચનક્ષમતા વ્યક્તિ પ્રમાણે બદલાય છે.
અડદનો યોગ્ય ઉપયોગ શરીરમાં બળ અને પોષણ વધારવામાં સહાયક બની શકે છે. ખાસ કરીને વધુ શારીરિક શ્રમ કરનાર વ્યક્તિ, ઠંડા પ્રદેશમાં રહેતી વ્યક્તિ અથવા સારી જઠરાગ્નિ ધરાવતી વ્યક્તિ માટે શિયાળામાં તેનો મર્યાદિત ઉપયોગ અનુકૂળ થઈ શકે છે.
પરંતુ જે વ્યક્તિની પાચનશક્તિ નબળી હોય, જેને વારંવાર અજીર્ણ કે પેટ ફૂલવાની સમસ્યા રહેતી હોય અથવા જે પહેલેથી જ ભારે આહાર લેતી હોય, તેના માટે અડદનું વધુ પ્રમાણ અનુકૂળ ન પણ રહે.
શિયાળામાં અડદ કેમ વધુ યોગ્ય માનવામાં આવે છે?
શિયાળામાં શરીરની આંતરિક ગરમી જાળવવા અને પોષણની જરૂરિયાતને અનુરૂપ આહાર લેવાની પરંપરા ભારતીય આયુર્વેદીય જીવનશૈલીમાં જોવા મળે છે.
ઠંડી ઋતુમાં યોગ્ય વ્યક્તિની જઠરાગ્નિ તુલનાત્મક રીતે પ્રબળ રહેતી હોવાથી પૌષ્ટિક અને થોડો ગુરુ આહાર પણ સારી રીતે પચી શકે છે. તેથી અડદ જેવા કઠોળનો ઉપયોગ શિયાળામાં વિશેષ રીતે કરવામાં આવે છે.
પરંતુ “શિયાળો છે એટલે અડદ બધાએ ખાવું” એવો અર્થ કરવો યોગ્ય નથી.
ઋતુ અનુકૂળ હોય છતાં વ્યક્તિ અનુકૂળ હોવી જરૂરી છે.
અડદિયાપાકની પરંપરા
ગુજરાતી ઘરોમાં શિયાળાની ઋતુમાં અડદિયાપાક બનાવવાની પરંપરા ખૂબ લોકપ્રિય છે. અડદના લોટ સાથે ઘી, ગોળ અથવા અન્ય મીઠાશ અને વિવિધ દીપન-પાચન દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર થતો અડદિયાપાક પરંપરાગત રીતે એક ઋતુસંગત પૌષ્ટિક આહાર તરીકે જોવામાં આવે છે.
સૂંઠ, ગંઠોડા અને પીપરીમૂળ જેવા દ્રવ્યોનો ઉપયોગ તેની પાચનક્ષમતા ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે. જાયફળ જેવા સુગંધી દ્રવ્યો પણ પરંપરાગત વાનગીઓમાં ઉમેરાય છે.
અહીં એક રસપ્રદ બાબત છે—અડદ પોતે ગુરુ અને પૌષ્ટિક છે, તેથી તેની સાથે યોગ્ય પ્રમાણમાં દીપન-પાચન દ્રવ્યોનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે તેની પાચનક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ અડદિયાપાકને “ઔષધિ” સમજીને અમર્યાદિત પ્રમાણમાં ખાવું યોગ્ય નથી. તેમાં ઘી અને મીઠાશનું પ્રમાણ પણ નોંધપાત્ર હોઈ શકે છે. તેથી માત્રા સૌથી મહત્વની બાબત છે.
અડદ કોના માટે ઉપયોગી થઈ શકે?
સારી જઠરાગ્નિ ધરાવતી અને શારીરિક શ્રમ કરતી વ્યક્તિ માટે અડદ પૌષ્ટિક આહાર બની શકે છે.
ખાસ કરીને:
- વધારે શારીરિક શ્રમ કરનાર વ્યક્તિ
- ખેડૂતો અને મજૂરો
- ઠંડા પ્રદેશમાં રહેતા લોકો
- યોગ્ય પાચનશક્તિ ધરાવતા લોકો
- શરીરને પોષણ અને બળ આપતા આહારની જરૂરિયાત ધરાવતા લોકો
માટે શિયાળામાં મર્યાદિત પ્રમાણમાં અડદ ઉપયોગી થઈ શકે છે.
પરંતુ વ્યક્તિની ઉંમર, પ્રકૃતિ, અગ્નિ, દૈનિક શ્રમ, અન્ય આહાર અને પાચનક્ષમતા ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
અડદ ભારે કેમ પડે છે?
અડદની સૌથી મહત્વની બાબત તેની ગુરુતા છે. એટલે કે કેટલાક હળવા કઠોળની તુલનામાં તેને પચવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે.
જે વ્યક્તિની જઠરાગ્નિ સારી હોય તે અડદને સારી રીતે પચાવી શકે છે. પરંતુ મંદાગ્નિ ધરાવતી વ્યક્તિ અડદનું વધારે પ્રમાણ લે તો પેટમાં ભાર, પેટ ફૂલવું, વાયુ અથવા અજીર્ણ જેવી તકલીફ થઈ શકે છે.
આથી અડદને માત્ર “પૌષ્ટિક” કહીને તેની પાચનક્ષમતાને અવગણવી યોગ્ય નથી.
અડદ અને વાયુ
કઠોળ સામાન્ય રીતે કેટલાક લોકોમાં વાયુ વધારી શકે છે. અડદનું યોગ્ય સંસ્કારણ, યોગ્ય મસાલા અને યોગ્ય માત્રા આ બાબતમાં મહત્વપૂર્ણ બને છે.
પરંપરાગત રીતે અડદ સાથે હિંગ, સૂંઠ, લસણ અથવા અન્ય દીપન-પાચન દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ સ્વાદ ઉપરાંત ભારે કઠોળને વ્યક્તિની પાચનક્ષમતા પ્રમાણે વધુ અનુકૂળ બનાવવાનો પણ છે.
જો અડદ ખાધા પછી વારંવાર પેટ ફૂલતું હોય તો તેની માત્રા અને રસોઈની રીત પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
અડદ અને બળવર્ધક આહાર
અડદને પરંપરાગત રીતે બૃંહણ અને બળવર્ધક આહારમાં સ્થાન મળ્યું છે. તેમાં રહેલું વનસ્પતિ પ્રોટીન અને અન્ય પોષક તત્ત્વો શરીરની પોષણ જરૂરિયાતમાં યોગદાન આપી શકે છે.
પરંતુ બળવર્ધક આહારનો અર્થ માત્ર વધારે કેલરી લેવી એવો નથી.
શરીરને ખરેખર લાભ ત્યારે મળે જ્યારે ખોરાક યોગ્ય રીતે પચે અને તેનું પોષણ શરીર સુધી પહોંચે.
આથી અડદની મોટી માત્રા ખાવાથી જ વધારે બળ મળશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. પાચનશક્તિ પ્રમાણે લેવાયેલું યોગ્ય પ્રમાણ વધુ મહત્વનું છે.
અડદ અને શુક્રધાતુ અંગે આયુર્વેદીય દૃષ્ટિ
પરંપરાગત આયુર્વેદીય આહારવિચારમાં અડદને વૃષ્ય અને બૃંહણ દ્રવ્યો સાથે જોડવામાં આવે છે. યોગ્ય વ્યક્તિ અને યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં તેનો ઉપયોગ શરીરના પોષણ અને ધાતુપોષણ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
પરંતુ આનો અર્થ એવો નથી કે અડદ ખાવાથી દરેક વ્યક્તિમાં શુક્રવૃદ્ધિ અથવા જાતીય ક્ષમતામાં ચોક્કસ વધારો થશે.
અડદને કોઈ ચોક્કસ જાતીય સમસ્યાનો ઉપચાર માનવો યોગ્ય નથી.
કોને અડદમાં સાવચેતી રાખવી?
ખાસ કરીને નીચેની સ્થિતિમાં તેની માત્રા અંગે સાવચેતી રાખવી યોગ્ય છે:
મંદાગ્નિ અથવા અજીર્ણ
જો ભોજન પચવામાં લાંબો સમય લાગે, વારંવાર પેટ ફૂલે, ભૂખ ઓછી રહે અથવા ભોજન પછી ભારેપણું અનુભવાય, તો અડદનું વધુ સેવન તકલીફ વધારી શકે છે.
અતિશય બેઠાડુ જીવનશૈલી
દૈનિક શારીરિક પ્રવૃત્તિ ખૂબ ઓછી હોય અને સાથે ભારે, ઘી-મીઠાશવાળો અડદિયાપાક વધુ લેવાય તો કુલ ઊર્જા સેવન જરૂરિયાત કરતાં વધી શકે છે.
મેદવૃદ્ધિ
વજન વધારે હોય તો અડદિયાપાક જેવી ઊર્જાસભર વાનગીની માત્રા ખાસ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.
વારંવાર પેટ ફૂલવું
જે લોકોને કઠોળથી વારંવાર ગેસ કે પેટ ફૂલવાની સમસ્યા થાય તેઓએ અડદ ઓછા પ્રમાણમાં લઈને પોતાની સહનશક્તિ જોવી જોઈએ.
પિત્તપ્રધાન તકલીફો
પરંપરાગત આયુર્વેદીય વર્ણનમાં અડદને પિત્ત વધારનાર સ્વભાવ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. તેથી ઉષ્ણતા અથવા બળતરા જેવી પિત્તપ્રધાન તકલીફ ધરાવતા લોકોમાં તેનું વધુ સેવન યોગ્ય ન પણ રહે.
અડદ અને ઊંઘ
પરંપરાગત આહારવિચારમાં અડદને નિદ્રાપ્રદ ગણાવવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. ભારે આહાર લીધા પછી કેટલાક લોકોને ભોજન બાદ ભાર અને ઊંઘાળાપણું અનુભવાઈ શકે છે.
પરંતુ “અડદ ખાવાથી બુદ્ધિ મંદ થાય છે” એવો સીધો વૈજ્ઞાનિક નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
વિદ્યાર્થી કે બુદ્ધિપ્રધાન કામ કરનાર વ્યક્તિ માટે અડદ સંપૂર્ણ વર્જ્ય છે એવું કહેવા કરતાં માત્રા, સમય અને વ્યક્તિની પ્રતિક્રિયા જોવી વધુ યોગ્ય છે.
અડદ કેવી રીતે ખાવું?
- અડદને યોગ્ય રીતે પલાળી અને સારી રીતે રાંધીને લેવો.
- શરૂઆતમાં નાની માત્રાથી પોતાની પાચનક્ષમતા જોવી.
- હિંગ, સૂંઠ, જીરું વગેરે યોગ્ય દીપન-પાચન દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરી શકાય.
- અતિશય ઘી, મીઠાશ અને અન્ય ભારે ઘટકો સાથે તેનું પ્રમાણ વધારવું નહીં.
- રાત્રે ભારે અડદની વાનગી લેવાને બદલે દિવસના સમયે લેવી ઘણા લોકો માટે વધુ અનુકૂળ રહી શકે છે.
- અડદ ખાધા પછી વારંવાર તકલીફ થતી હોય તો માત્રા ઘટાડવી અથવા થોડા સમય માટે ટાળવી.
અડદ અને વિરુદ્ધ આહાર
આયુર્વેદમાં વિરુદ્ધ આહારની સંકલ્પના મહત્વપૂર્ણ છે. પરંપરાગત આહારવિચારમાં અડદ સાથે કેટલીક વસ્તુઓના સંયોજન અંગે સાવચેતી દર્શાવવામાં આવી છે.
ખાસ કરીને અડદ અને દૂધ, ગોળ અથવા મૂળા જેવા સંયોજનો અંગે પરંપરાગત મત જોવા મળે છે. પરંતુ આવા સંયોજનથી “ચોક્કસપણે ચામડીના રોગ થાય છે” એવો આધુનિક વૈજ્ઞાનિક નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
અહીં આયુર્વેદીય સિદ્ધાંતને તેની પોતાની પરંપરાગત સંદર્ભવ્યવસ્થામાં સમજવો જોઈએ.
અડદ રોજ ખાવું જોઈએ?
અડદ પૌષ્ટિક છે એટલે તેને રોજ ખાવું જરૂરી નથી. આહારમાં વિવિધ કઠોળ રાખવા વધુ વ્યવહારુ છે.
મગ, મસૂર, તુવેર, ચણા વગેરે અલગ-અલગ કઠોળને વ્યક્તિની પ્રકૃતિ અને પાચનક્ષમતા પ્રમાણે આહારમાં સ્થાન આપી શકાય.
ખાસ કરીને અડદ ભારે હોવાથી દરરોજ મોટી માત્રામાં લેવાને બદલે યોગ્ય અંતરે અને યોગ્ય પ્રમાણમાં લેવું વધુ સમજદારીભર્યું છે.
અડદિયાપાક કેટલો લેવો?
અડદિયાપાકની કોઈ એક સર્વમાન્ય માત્રા દરેક વ્યક્તિ માટે નક્કી કરી શકાય નહીં.
ઉંમર, શરીરપ્રકૃતિ, શારીરિક શ્રમ, જઠરાગ્નિ, વજન અને દૈનિક આહાર પ્રમાણે માત્રા બદલાય છે.
શિયાળામાં સવારના સમયે નાની માત્રામાં લેવાતો અડદિયાપાક સારી પાચનશક્તિ ધરાવતા વ્યક્તિને અનુકૂળ થઈ શકે છે. પરંતુ ખાધા પછી આખો દિવસ ભાર, ઊંઘાળાપણું, પેટ ફૂલવું કે અજીર્ણ રહે તો તે વ્યક્તિ માટે માત્રા વધુ હોઈ શકે છે.
આહારનો સાચો માપ માત્ર થાળીમાં રહેલું પ્રમાણ નથી; ભોજન પછી શરીર શું કહે છે તે પણ છે.
આધુનિક વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ અડદ
આધુનિક પોષણવિજ્ઞાન મુજબ અડદ એક પૌષ્ટિક કઠોળ છે. તેમાં વનસ્પતિ પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, આહારતંતુ અને વિવિધ ખનિજ તત્ત્વો મળી શકે છે.
કઠોળને સંતુલિત આહારમાં સામેલ કરવાથી પ્રોટીનની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં યોગદાન મળી શકે છે. તેમાં રહેલા ફાઇબર પાચનતંત્રના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
પરંતુ અડદ ખાવાથી દરેક વ્યક્તિમાં સમાન પરિણામ મળે એવું નથી. કઠોળથી કેટલાક લોકોને ગેસ અથવા પેટ ફૂલવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. રસોઈની રીત, પલાળવાની પ્રક્રિયા, માત્રા અને વ્યક્તિગત સહનશક્તિ અહીં મહત્વપૂર્ણ છે.
અડદ ખાવાના Do’s અને Don’ts
શું કરવું?
- પોતાની પાચનશક્તિ પ્રમાણે અડદ લેવું.
- સારી રીતે રાંધેલો અડદ લેવો.
- જરૂરિયાત પ્રમાણે દીપન-પાચન દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરવો.
- શિયાળામાં પણ માત્રા પર નિયંત્રણ રાખવું.
- અડદિયાપાકને રોજિંદા મુખ્ય ખોરાકનો વિકલ્પ ન બનાવવો.
- શરીરની પ્રતિક્રિયા ધ્યાનથી જોવી.
શું ન કરવું?
- માત્ર શિયાળો છે એટલે અડદનું અતિશય સેવન ન કરવું.
- અજીર્ણ અથવા પેટ ફૂલતું હોવા છતાં મોટી માત્રા ન લેવી.
- અડદિયાપાકને ઔષધિ સમજીને વધુ પ્રમાણમાં ન ખાવો.
- દરેક વ્યક્તિ માટે અડદને સમાન રીતે લાભદાયક માનવું નહીં.
- અડદને કોઈ ચોક્કસ રોગ અથવા જાતીય સમસ્યાનો નિશ્ચિત ઉપચાર માનવો નહીં.
ક્યારે નિષ્ણાતની સલાહ લેવી?
જો અડદ અથવા અડદિયાપાક લીધા પછી વારંવાર અથવા તીવ્ર પેટદર્દ, સતત પેટ ફૂલવું, ઉલટી, ગંભીર અજીર્ણ, સતત ઝાડા/કબજિયાત અથવા અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો થાય, તો માત્ર આહાર બદલતા રહેવાને બદલે યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન કરાવવું જોઈએ.
ખાસ કરીને જો કોઈ વ્યક્તિને પહેલેથી જ પાચનતંત્રનો રોગ, મેટાબોલિક સમસ્યા અથવા અન્ય દીર્ઘકાલીન સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય, તો આહારમાં મોટા ફેરફાર પહેલાં યોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.
અડદ વિશે 5 સામાન્ય પ્રશ્નો
શું શિયાળામાં અડદ ખાઈ શકાય?
હા, સારી પાચનશક્તિ ધરાવતી વ્યક્તિ શિયાળામાં યોગ્ય માત્રામાં અડદ લઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર ઋતુને આધારે દરેક વ્યક્તિ માટે સમાન માત્રા નક્કી કરી શકાય નહીં.
શું અડદથી ગેસ થાય છે?
કેટલાક લોકોને કઠોળના સેવનથી ગેસ અથવા પેટ ફૂલવાની તકલીફ થઈ શકે છે. માત્રા, પલાળવાની રીત, રસોઈ અને વ્યક્તિગત પાચનક્ષમતા મહત્વપૂર્ણ છે.
શું અડદિયાપાક રોજ ખાઈ શકાય?
અડદિયાપાક પૌષ્ટિક હોવા છતાં તેમાં ઘી અને મીઠાશનું પ્રમાણ હોઈ શકે છે. તેથી વ્યક્તિની જરૂરિયાત અને પાચનશક્તિ પ્રમાણે મર્યાદિત પ્રમાણમાં લેવો વધુ યોગ્ય છે.
શું અડદ બળવર્ધક છે?
પરંપરાગત આયુર્વેદીય દૃષ્ટિએ અડદને બૃંહણ અને બળવર્ધક આહારમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આધુનિક દૃષ્ટિએ પણ તેમાં વનસ્પતિ પ્રોટીન અને અન્ય પોષક તત્ત્વો મળે છે.
કોને અડદમાં સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
મંદાગ્નિ, અજીર્ણ, વારંવાર પેટ ફૂલવું અથવા અડદથી અસહિષ્ણુતા અનુભવતા લોકોએ તેની માત્રા અંગે સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
અંતિમ વાત
અડદ આપણા પરંપરાગત આહારમાં એક મહત્વનું કઠોળ છે. શિયાળામાં સારી જઠરાગ્નિ ધરાવતા અને વધુ શારીરિક શ્રમ કરતા લોકો માટે તે પૌષ્ટિક અને બળવર્ધક આહારનો ભાગ બની શકે છે. અડદિયાપાક જેવી પરંપરાગત વાનગી પણ ઋતુ અને આહારવિચાર સાથે જોડાયેલી છે.
પરંતુ અડદને દરેક માટે “સુપરફૂડ” બનાવી દેવું યોગ્ય નથી અને તેને દરેક માટે નુકસાનકારક ગણવું પણ યોગ્ય નથી.
આયુર્વેદનો વ્યવહારુ સંદેશ અહીં સ્પષ્ટ છે—આહાર વ્યક્તિ પ્રમાણે હોવો જોઈએ.
તમારી જઠરાગ્નિ સારી હોય, શરીરને પોષણની જરૂરિયાત હોય અને અડદ તમને સારી રીતે પચતો હોય તો શિયાળામાં મર્યાદિત પ્રમાણમાં તેનો આનંદ લઈ શકાય. પરંતુ જો અડદ પછી વારંવાર અજીર્ણ, ગેસ, પેટ ફૂલવું, ભારેપણું અથવા અન્ય તકલીફ થાય તો માત્ર પરંપરા માટે તેને ચાલુ રાખવાની જરૂર નથી.
પૌષ્ટિક આહાર એ જ સાચો, જે શરીરને પોષણ આપે અને અગ્નિ પર અનાવશ્યક ભાર ન મૂકે.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps
