ઋતુજન્ય ઉદાસીનતામાં આયુર્વેદિક પ્રકાશ, આહાર અને દિનચર્યાનું મહત્ત્વ

🌐 આ લેખ અન્ય ભાષામાં વાંચો:
English: Managing Seasonal Affective Disorder: Ayurvedic Light, Food & Routine Tips
हिंदी: ऋतुजन्य अवसाद में आयुर्वेदिक प्रकाश, आहार और दिनचर्या का महत्त्व

ઋતુ બદલાય ત્યારે માત્ર વાતાવરણ જ બદલાતું નથી, પરંતુ કેટલાક લોકોની ઊંઘ, ભૂખ, કાર્યક્ષમતા અને મનની સ્થિતિમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે છે. દિવસનો પ્રકાશ ઓછો થવા લાગે ત્યારે કોઈ વ્યક્તિને વારંવાર થાક લાગે, સવારે ઊઠવાનું મુશ્કેલ બને, કામમાં મન ન લાગે અને અગાઉ ગમતી પ્રવૃત્તિઓમાં પણ રસ ઘટવા લાગે છે.

ઘણી વખત આ ફેરફારોને શિયાળાની સામાન્ય આળસ સમજીને અવગણવામાં આવે છે. પરંતુ જો ઉદાસીનતા લાંબા સમય સુધી રહે અને દૈનિક જીવનને અસર કરવા લાગે, તો તેની પાછળ ઋતુ સાથે સંબંધિત ડિપ્રેશનની સ્થિતિ હોઈ શકે છે.

આધુનિક ચિકિત્સામાં આવી સ્થિતિને સીઝનલ અફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર (Seasonal Affective Disorder — SAD) કહેવામાં આવે છે. આયુર્વેદમાં આ જ નામથી કોઈ સ્વતંત્ર રોગનું વર્ણન નથી, પરંતુ ઋતુચર્યા, દિનચર્યા, નિદ્રા, આહાર અને મનના સંતુલન અંગેના સિદ્ધાંતો જીવનશૈલીને સમજવામાં ઉપયોગી દૃષ્ટિકોણ આપે છે.

આ લેખમાં આ બંને દૃષ્ટિકોણને અલગ રાખીને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

ઋતુજન્ય ઉદાસીનતા એટલે શું?

સીઝનલ અફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર એ ડિપ્રેશનનો એવો પ્રકાર છે, જેમાં વર્ષના ચોક્કસ સમયગાળામાં લક્ષણો દેખાય છે અને અન્ય ઋતુઓમાં તે ઘટી શકે છે. ઘણા લોકોમાં આ લક્ષણો પાનખર અથવા શિયાળાની ઋતુમાં જોવા મળે છે.

તેના સંભવિત લક્ષણોમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

• લાંબા સમય સુધી ઉદાસીનતા અથવા ખાલીપાની લાગણી.

• રોજિંદાં કામમાં રસ અને ઉત્સાહ ઘટવો.

• ઊર્જા ઓછી લાગવી અને થાક અનુભવવો.

• સામાન્ય કરતાં વધુ ઊંઘ આવવી અથવા ઊંઘની નિયમિતતા બગડવી.

• ભૂખ અને વજનમાં ફેરફાર.

• મીઠાઈ અથવા કાર્બોહાઇડ્રેટયુક્ત ખોરાક ખાવાની ઇચ્છા વધવી.

• એકાગ્રતા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો.

• પરિવાર, મિત્રો અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવાનું મન થવું.

માત્ર એકાદ દિવસ મન ઉદાસ રહેવું એટલે SAD એવું નથી. લક્ષણોનો સમયગાળો, તેમની તીવ્રતા, વર્ષ દરમિયાન થતી પુનરાવૃત્તિ અને દૈનિક જીવન પર થતી અસરનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

આધુનિક વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પ્રકાશનું મહત્ત્વ

દિવસ અને રાત્રિના પ્રકાશમાં થતા ફેરફારો શરીરની આંતરિક જૈવિક ઘડિયાળને અસર કરી શકે છે. આ ઘડિયાળ ઊંઘ-જાગવાની લય સહિત અનેક શારીરિક પ્રક્રિયાઓનું નિયમન કરવામાં ભાગ ભજવે છે.

પ્રકાશના સમય અને ઉપલબ્ધતામાં ફેરફાર થવાથી કેટલાક સંવેદનશીલ લોકોમાં ઊંઘ, ઊર્જા અને મનોદશા પર અસર થઈ શકે છે. જોકે SADનું કારણ માત્ર પ્રકાશની અછત છે એવું માનવું યોગ્ય નથી; તેમાં જૈવિક, માનસિક અને પર્યાવરણીય પરિબળો પણ સામેલ હોઈ શકે છે.

આધુનિક ચિકિત્સામાં યોગ્ય રીતે પસંદ કરેલી લાઇટ થેરાપી SADની એક સ્થાપિત સારવાર છે. તેમાં સામાન્ય રીતે ૧૦,૦૦૦ લક્સની લાઇટ બૉક્સનો ઉપયોગ નિર્ધારિત સમય માટે કરવામાં આવે છે. સમય અને પદ્ધતિ વ્યક્તિની સ્થિતિ અનુસાર નક્કી કરાય છે.

આ સારવાર માટે સામાન્ય ઘરેલુ દીવો અથવા માત્ર સૂર્યપ્રકાશને સમકક્ષ માનવો નહીં. આંખની કેટલીક બીમારીઓ, બાયપોલર ડિસઓર્ડર અથવા પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વધારતી દવાઓના ઉપયોગની સ્થિતિમાં નિષ્ણાતની સલાહ ખાસ જરૂરી છે.

આયુર્વેદમાં ઋતુચર્યાનો સિદ્ધાંત

આયુર્વેદમાં ઋતુ અનુસાર આહાર અને વિહાર બદલવાની વ્યવસ્થાને ઋતુચર્યા કહેવામાં આવે છે. પ્રકૃતિમાં થતા ફેરફારોની સાથે શરીરની જરૂરિયાતો અને સહનશક્તિમાં પણ પરિવર્તન થઈ શકે છે. તેથી આખા વર્ષ દરમિયાન એકસરખી જીવનશૈલી જાળવવાને બદલે ઋતુને અનુરૂપ આહાર, વ્યાયામ, નિદ્રા અને અન્ય દિનચર્યાઓનું આયોજન કરવાનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે.

ચરક સંહિતાના સૂત્રસ્થાનના છઠ્ઠા અધ્યાય, તસ્યાશિતીય અધ્યાયમાં ઋતુચર્યાનું વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે. તેમાં હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં આહાર-વિહાર તથા શરીરની સ્થિતિને અનુકૂળ જીવનશૈલી અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.

પરંતુ અહીં એક તફાવત સમજવો જરૂરી છે. આયુર્વેદના આ સિદ્ધાંતો ઋતુ અનુસાર સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે છે; તે SADના આધુનિક નિદાન અથવા તેની ચોક્કસ સારવારનો સીધો પુરાવો નથી.

આથી ઋતુચર્યાને સહાયક જીવનશૈલી તરીકે અપનાવી શકાય, પરંતુ જરૂરી માનસિક આરોગ્યની સારવારના સ્થાને તેનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.

સવારનો કુદરતી પ્રકાશ અને નિયમિત દિનચર્યા

શિયાળામાં સવારનો પ્રકાશ ઓછો મળતો હોય અથવા વ્યક્તિ દિવસનો મોટાભાગનો સમય બંધ રૂમમાં પસાર કરતી હોય, તો બહાર સમય વિતાવવાની ટેવ જીવનશૈલીમાં ઉપયોગી ફેરફાર બની શકે છે.

સવારે અનુકૂળ સમયે બહાર ચાલવા જવું, બારીમાંથી આવતા પ્રકાશવાળા સ્થળે થોડો સમય વિતાવવો અને રોજ જાગવાનો સમય શક્ય તેટલો નિયમિત રાખવો સરળ શરૂઆત છે.

વ્યક્તિની અનુકૂળતા અને હવામાન પ્રમાણે સવારના પ્રકાશમાં ૧૫થી ૩૦ મિનિટ ચાલવાની ટેવ વિકસાવી શકાય છે. આ સમય કોઈ પ્રમાણિત SAD સારવારનો નિર્ધારિત વિકલ્પ નથી. પ્રકાશની તીવ્રતા, ઋતુ અને વ્યક્તિની સ્થિતિ પ્રમાણે વાસ્તવિક અસર બદલાઈ શકે છે.

આયુર્વેદિક ઋતુચર્યામાં પણ ઋતુને અનુરૂપ વિહારનું મહત્ત્વ છે. જોકે સૂર્યસંપર્કની યોગ્યતા વ્યક્તિની સ્થિતિ, હવામાન અને ત્વચાની સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવી જોઈએ. અતિશય તડકો લેવો કે શરીરને વધુ ગરમ કરવું જરૂરી નથી.

ઋતુને અનુકૂળ આહાર

આયુર્વેદમાં આહારને શરીરના પોષણ અને સ્વાસ્થ્ય જાળવવાનું મહત્વપૂર્ણ સાધન માનવામાં આવે છે. હેમંત ઋતુચર્યામાં બળ અને પાચનશક્તિને ધ્યાનમાં રાખીને પૌષ્ટિક તથા યોગ્ય સ્નિગ્ધતાવાળા આહારનો ઉલ્લેખ મળે છે.

પરંતુ દરેક વ્યક્તિએ એકસરખો ભારે, મીઠો અથવા સ્નિગ્ધ આહાર લેવો જોઈએ એવો તેનો અર્થ નથી. આહારનું આયોજન વ્યક્તિની પાચનશક્તિ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, વય, પ્રકૃતિ અને અન્ય આરોગ્યસ્થિતિ પ્રમાણે થવું જોઈએ.

વ્યવહારિક રીતે નીચેની બાબતો ઉપયોગી બની શકે છે:

• તાજું અને સ્વચ્છ રીતે રાંધેલું ભોજન લેવું.

• દાળ, શાકભાજી, સંપૂર્ણ અનાજ અને અનુકૂળ પ્રોટીનયુક્ત ખોરાકનો સમાવેશ કરવો.

• તલ, બદામ અને અન્ય પૌષ્ટિક પદાર્થો યોગ્ય પ્રમાણમાં લેવા.

• વ્યક્તિને અનુકૂળ હોય તો દૂધ અથવા દૂધની બનાવટોનો સમાવેશ કરવો.

• ભોજનનો સમય શક્ય તેટલો નિયમિત રાખવો.

• પૂરતું પાણી પીવું અને ભૂખ-તરસના સંકેતોને અવગણવા નહીં.

SADમાં કેટલાક લોકોમાં મીઠાઈ અને કાર્બોહાઇડ્રેટયુક્ત ખોરાકની ઇચ્છા વધી શકે છે. તેથી થાક અથવા ઉદાસીનતા અનુભવાય ત્યારે વારંવાર મીઠાઈ અને અતિપ્રક્રિયાકૃત ખોરાક પર આધાર રાખવાને બદલે સંતુલિત ભોજન પસંદ કરવું યોગ્ય છે.

આહાર મનોદશામાં સુધારો કરવાની એકમાત્ર સારવાર નથી, પરંતુ તે સમગ્ર આરોગ્યની સંભાળમાં ભાગ ભજવે છે.

નિદ્રા અને જાગવાનો સમય

ઋતુજન્ય ઉદાસીનતામાં કેટલાક લોકો વધુ ઊંઘવા લાગે છે, જ્યારે કેટલાકની ઊંઘની ગુણવત્તા ઘટે છે. સવારે ઊઠવામાં મુશ્કેલી પડવી અને દિવસ દરમિયાન સુસ્તી અનુભવવી પણ શક્ય છે.

આયુર્વેદમાં નિદ્રાને સ્વાસ્થ્યનો મહત્વપૂર્ણ આધાર માનવામાં આવે છે. યોગ્ય નિદ્રા અને નિયમિત જીવનશૈલી શરીર તથા મનની કાર્યક્ષમતા જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

વ્યવહારિક રીતે:

• દરરોજ શક્ય તેટલા નિયમિત સમયે સૂવું અને જાગવું.

• પુખ્ત વયના મોટા ભાગના લોકો માટે સામાન્ય રીતે સાતથી નવ કલાકની ઊંઘનું આયોજન કરવું.

• સૂવાના પહેલાં શાંત વાતાવરણ બનાવવું.

• રાત્રે મોડે સુધી જાગવાની ટેવ ઘટાડવી.

• દિવસ દરમિયાન પ્રકાશ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ માટે સમય કાઢવો.

જો પૂરતી ઊંઘ છતાં સતત થાક રહેતો હોય અથવા ઊંઘની જરૂરિયાતમાં મોટો ફેરફાર થયો હોય, તો તેને માત્ર ઋતુની અસર માનીને અવગણવું નહીં.

અભ્યંગ, ઉષ્ણ સ્નાન અને આરામ

હેમંત ઋતુચર્યામાં અભ્યંગ, ઉષ્ણ સ્નાન અને ઋતુને અનુકૂળ વિહારનું વર્ણન મળે છે. વ્યક્તિને અનુકૂળ હોય તો હળવું તેલ અભ્યંગ અને ત્યારબાદ ઉષ્ણ સ્નાન દૈનિક સ્વસંભાળનો ભાગ બની શકે છે.

આવી પ્રવૃત્તિઓ શરીરને આરામદાયક અનુભવ કરાવી શકે છે અને દિનચર્યાને નિયમિત બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે અભ્યંગ SADની પ્રમાણિત સારવાર છે અથવા તે ડિપ્રેશન મટાડે છે એવો દાવો કરવા પૂરતો આધાર નથી.

ત્વચાની તકલીફ, તેલથી એલર્જી અથવા અન્ય તબીબી મર્યાદાઓ હોય તો યોગ્ય સાવચેતી રાખવી.

મનને સક્રિય રાખતી દિનચર્યા

મન ઉદાસ હોય ત્યારે વ્યક્તિ ઘણી વખત પોતાની મનપસંદ પ્રવૃત્તિઓથી દૂર થવા લાગે છે. કામ ટાળવું, લોકો સાથે વાતચીત ઓછી કરવી અને આખો દિવસ નિષ્ક્રિય રહેવું એકલતાની લાગણી વધારી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે નાની, સરળ અને અર્થપૂર્ણ પ્રવૃત્તિઓને દિનચર્યામાં સ્થાન આપવું ઉપયોગી બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

• સવારે થોડું ચાલવું.

• રોજના એકાદ જરૂરી કાર્યને પૂર્ણ કરવાનો પ્રયાસ કરવો.

• પરિવારના સભ્ય અથવા મિત્ર સાથે વાતચીત કરવી.

• વાંચન, સંગીત, બાગકામ અથવા ગમતી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ માટે સમય કાઢવો.

• દિવસ દરમિયાન થોડો સમય શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અથવા શાંત બેસવું.

આયુર્વેદમાં મન અને શરીરના પરસ્પર સંબંધને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. તેમ છતાં સત્ત્વ, રજસ અને તમસ જેવા આયુર્વેદિક ખ્યાલોને આધુનિક ડિપ્રેશનના સીધા નિદાન તરીકે સમજવા નહીં.

જો કોઈ વ્યક્તિ ગંભીર ઉદાસીનતા અનુભવી રહી હોય, તો માત્ર હકારાત્મક વિચારવા કે મનને વ્યસ્ત રાખવાની સલાહ પૂરતી નથી. તેને સહાનુભૂતિ, યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને જરૂર મુજબ વ્યાવસાયિક સારવારની જરૂર પડી શકે છે.

યોગ અને પ્રાણાયામની ભૂમિકા

વ્યક્તિની શારીરિક ક્ષમતા અને મનની સ્થિતિને અનુરૂપ હળવું યોગાભ્યાસ, સરળ ખેંચાણની કસરતો અથવા આરામદાયક શ્વાસપ્રશિક્ષણ દૈનિક જીવનમાં સામેલ કરી શકાય છે.

શરૂઆતમાં ઓછા સમયથી શરૂઆત કરીને ધીમે ધીમે અનુકૂળતા પ્રમાણે સમય વધારવો. થાક, ચક્કર અથવા અસ્વસ્થતા થાય તો પ્રવૃત્તિ અટકાવવી.

યોગ અને પ્રાણાયામને સહાયક સ્વસંભાળ તરીકે જોવું જોઈએ. તે SAD માટેની પ્રમાણિત સારવારનું સ્થાન લેતા નથી અને દરેક વ્યક્તિમાં સમાન પરિણામ આપે છે એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી.

આયુર્વેદિક ઔષધો અને પંચકર્મ વિશે

SADના નામે કોઈ ચોક્કસ આયુર્વેદિક ઔષધ, માત્રા અથવા પંચકર્મ પદ્ધતિ દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય છે એવું કહી શકાય નહીં. ઔષધની પસંદગી માટે વ્યક્તિની સંપૂર્ણ આરોગ્યસ્થિતિ, હાલની દવાઓ, લક્ષણો અને અન્ય જોખમોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

ઔષધો અથવા હર્બલ પૂરકોનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં યોગ્ય ચિકિત્સકની સલાહ લેવી જોઈએ. કેટલીક વનસ્પતિ આધારિત તૈયારીઓ અન્ય દવાઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અથવા આડઅસર ઊભી કરી શકે છે.

પંચકર્મ પણ દરેક પ્રકારની ઉદાસીનતા માટે અનિવાર્ય નથી. તેની જરૂરિયાત અને યોગ્યતા વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન પછી જ નક્કી કરવી જોઈએ.

ક્યારે નિષ્ણાતની સલાહ લેવી?

જો ઉદાસીનતા બે અઠવાડિયા કે તેથી વધુ સમય રહે, રોજિંદાં કામકાજમાં અવરોધ ઊભો કરે, ઊંઘ અથવા ભૂખમાં મોટો ફેરફાર થાય કે વ્યક્તિ સતત નિરાશ અનુભવતી હોય, તો તબીબી અથવા માનસિક આરોગ્ય નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો.

કેટલીક અન્ય શારીરિક અથવા માનસિક સ્થિતિઓ પણ આવા લક્ષણો પેદા કરી શકે છે. તેથી યોગ્ય મૂલ્યાંકન વિના સ્વનિદાન કરવું નહીં.

SAD માટે પરિસ્થિતિ અનુસાર લાઇટ થેરાપી, મનોવૈજ્ઞાનિક સારવાર અને જરૂરી હોય ત્યારે દવાઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. વિટામિન ડી અથવા અન્ય પૂરકો પોતાની રીતે શરૂ કરવાને બદલે તેમની જરૂરિયાતનું મૂલ્યાંકન કરાવવું યોગ્ય છે.

જો આત્મહાનિ અથવા આત્મહત્યાના વિચારો આવે, તો તાત્કાલિક સ્થાનિક કટોકટી સેવા અથવા માનસિક આરોગ્ય સહાયનો સંપર્ક કરવો અને વિશ્વાસુ વ્યક્તિને જાણ કરવી.

આયુર્વેદિક અને આધુનિક દૃષ્ટિકોણનું સંતુલન

આયુર્વેદની ઋતુચર્યા આપણને ઋતુ પ્રમાણે આહાર, વિહાર, નિદ્રા અને દૈનિક ટેવોને અનુકૂળ બનાવવાનું માર્ગદર્શન આપે છે. આધુનિક વિજ્ઞાન SADમાં પ્રકાશ, જૈવિક ઘડિયાળ અને મનોદશા વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ કરે છે તથા તેની સારવાર માટે પ્રમાણિત પદ્ધતિઓ પ્રદાન કરે છે.

આ બંને દૃષ્ટિકોણને જવાબદારીપૂર્વક સમજવાનો માર્ગ એ છે કે આયુર્વેદિક જીવનશૈલીને સહાયક આધાર તરીકે અપનાવવી અને જરૂરિયાત મુજબ આધુનિક તબીબી સારવાર પણ લેવી.

ઋતુ બદલાય ત્યારે પોતાની ઊંઘ, આહાર, પ્રવૃત્તિ અને મનની સ્થિતિ પ્રત્યે જાગૃત રહેવું એ સ્વાસ્થ્યસંભાળની સારી શરૂઆત છે. પરંતુ સતત ઉદાસીનતા અથવા કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો થતો હોય તો સમયસર નિષ્ણાતની સલાહ લેવી એટલી જ જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

ઋતુ બદલાય ત્યારે શરીર અને મનની જરૂરિયાતો પ્રત્યે જાગૃત રહેવું જરૂરી છે. આયુર્વેદની ઋતુચર્યા, નિયમિત દિનચર્યા, યોગ્ય આહાર, નિદ્રા અને અનુકૂળ પ્રવૃત્તિઓ સ્વસ્થ જીવનશૈલી જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

પરંતુ ઋતુજન્ય ડિપ્રેશનને માત્ર આળસ કે નબળા મનની નિશાની માનવી નહીં. સમયસર યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને જરૂરી સારવાર સાથે જીવનશૈલીમાં સમજદારીપૂર્વકના ફેરફારો અપનાવવાથી સ્વાસ્થ્યસંભાળ વધુ સુવ્યવસ્થિત બની શકે છે.

શાસ્ત્રીય સંદર્ભ

• ચરક સંહિતા — સૂત્રસ્થાન, અધ્યાય ૬, તસ્યાશિતીય અધ્યાય: ઋતુચર્યા અને ઋતુ અનુસાર આહાર-વિહારના સિદ્ધાંતો.
• નોંધ: આ લેખમાં SAD માટે કોઈ સીધો શાસ્ત્રીય રોગનિદાન, અપ્રમાણિત સંસ્કૃત શ્લોક અથવા ચોક્કસ ઔષધયોગ રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી, કારણ કે આ વિષય માટે એવો આધાર નિશ્ચિત રીતે સ્થાપિત કરવો જરૂરી છે.

VN

વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)

આયુર્વેદ કન્સલ્ટન્ટ

મોબાઇલ: +91-98250 40844 WhatsApp ☎️ +91-79-40080844 📅 ઓનલાઇન અપોઇન્ટમેન્ટ

lifecareayurveda@gmail.com info@lifecareayurveda.com

અથર્વ આયુર્વેદ ક્લિનિક અને પંચકર્મ સેન્ટર
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps

આયુર્વેદ વેબસાઇટ્સ: Gujarati Website | Gujarati Q&A

Social Media: YouTube • Facebook • Instagram • X

WhatsApp: Gujarati Group • Ayurveda Channel

Telegram Channels: ગુજરાતી • हिंदी • English

Telegram Groups: ગુજરાતી • हिंदी • English • જાતીય રોગો / સેક્સ સમસ્યા

Arattai: Ayurveda