એન્ટિબાયોટિક્સ પછી શરીરને ફરી સંતુલિત કરવામાં મદદરૂપ દિનચર્યા

🌐 આ લેખ અન્ય ભાષામાં વાંચો:
English: Daily Routine to Support Well-Being After Antibiotics
हिंदी: एंटीबायोटिक्स के बाद शरीर का संतुलन बनाए रखने में सहायक दिनचर्या

એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયલ ચેપની સારવારમાં મહત્વનો છે. યોગ્ય તબીબી સલાહ મુજબ લેવામાં આવેલી આ દવાઓ ચેપ સામે લડવામાં મદદરૂપ થાય છે. જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓમાં એન્ટિબાયોટિક્સ લેતી વખતે અથવા તેનો કોર્સ પૂરો થયા પછી ઝાડા, પેટમાં અસ્વસ્થતા, ગેસ, ભૂખમાં ફેરફાર કે પાચન સંબંધિત અન્ય તકલીફો અનુભવાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય છે કે હવે શરીરને ફરી સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા માટે શું કરવું?

આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં પહેલાં એક વાત સમજવી જરૂરી છે: એન્ટિબાયોટિક્સ લીધા પછી દરેક વ્યક્તિને શરીરનું વિશેષ “ડિટોક્સ” કરાવવાની જરૂર હોય એવું નથી. શરીરમાં યકૃત, મૂત્રપિંડ અને અન્ય શારીરિક પ્રક્રિયાઓ પોતપોતાની ભૂમિકા ભજવે છે. એન્ટિબાયોટિક્સનો પ્રભાવ દવાના પ્રકાર, સારવારના સમયગાળા, વ્યક્તિની તંદુરસ્તી અને અન્ય પરિબળો પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

આયુર્વેદના દૃષ્ટિકોણથી આ સમયગાળામાં દિનચર્યા, આહાર, અગ્નિ, ઊંઘ અને શરીરની સહનશક્તિનું ધ્યાન રાખવું ઉપયોગી બની શકે છે. પરંતુ એન્ટિબાયોટિક્સના ઉપયોગને સીધો “આમદોષ” કે શરીરમાં જમા થયેલા ઝેર સમાન માનવો યોગ્ય નથી. અહીં હેતુ કોઈ આક્રમક શુદ્ધિકરણ કરવાનો નહીં, પરંતુ શરીરને તેની સામાન્ય લયમાં પાછું ફરવા માટે અનુકૂળ જીવનશૈલી આપવાનો છે.

એન્ટિબાયોટિક્સ પછી શરીરમાં શું બદલાઈ શકે?

આપણા આંતરડામાં અનેક પ્રકારના સૂક્ષ્મજીવો વસે છે. તેમાંના કેટલાક ખોરાકના પાચન અને આંતરડાના સામાન્ય વાતાવરણ સાથે સંબંધિત હોય છે. એન્ટિબાયોટિક્સ હાનિકારક બેક્ટેરિયા સામે કાર્ય કરતી વખતે કેટલાક ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોને પણ અસર કરી શકે છે. તેથી અમુક લોકોને મળની આવૃત્તિમાં ફેરફાર, પાતળા ઝાડા, પેટમાં ગડબડ કે અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે.

આ ફેરફાર દરેક વ્યક્તિમાં થાય જ એવું નથી. તેની તીવ્રતા અને સમયગાળો પણ એકસરખો હોતો નથી. આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવોમાં થયેલા ફેરફારો ધીમે ધીમે બદલાઈ શકે છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિમાં પુનઃસ્થાપન માટે કોઈ એક નિશ્ચિત સમયમર્યાદા નક્કી કરી શકાતી નથી.

આથી, એન્ટિબાયોટિક્સનો કોર્સ પૂરો થયા પછી શરીરને તાત્કાલિક “સાફ” કરવાની જરૂર છે એવી માન્યતા રાખવાને બદલે, શરીરનાં લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું અને યોગ્ય આહાર તથા આરામની વ્યવસ્થા કરવી વધુ સમજદારીભર્યું છે.

આયુર્વેદમાં દિનચર્યાનું સ્થાન

આયુર્વેદમાં દિનચર્યા એટલે દિવસ દરમિયાન શરીર અને મનને અનુકૂળ રહે એવી નિયમિત જીવનપદ્ધતિ. જાગવાનો સમય, મળમૂત્રની સ્વાભાવિક પ્રવૃત્તિઓ, સ્વચ્છતા, આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને રાત્રિનો આરામ—આ બધાં જીવનશૈલીના મહત્ત્વના ભાગ છે.

અષ્ટાંગહૃદયના સૂત્રસ્થાનમાં દિનચર્યાનું વર્ણન કરતી વખતે સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે પ્રાતઃકાળે જાગવાની વાત કરવામાં આવી છે.

શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: અષ્ટાંગહૃદય, સૂત્રસ્થાન, દિનચર્યાધ્યાય, શ્લોક ૧

ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत्स्वस्थो रक्षार्थमायुषः ।
शरीरचिन्तां निर्वर्त्य कृतशौचविधिस्ततः ॥१॥

ગુજરાતી ભાવાર્થ: આયુષ્યની રક્ષા માટે સ્વસ્થ વ્યક્તિએ બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં જાગવું, શરીરની સ્વાભાવિક જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવી અને ત્યારબાદ સ્વચ્છતાની ક્રિયાઓ કરવી.

આ શ્લોકમાં “સ્વસ્થ” વ્યક્તિનો ઉલ્લેખ મહત્વનો છે. તેનો અર્થ એ નથી કે બીમારીમાંથી સાજા થઈ રહેલા દરેક વ્યક્તિએ ઊંઘ ઘટાડીને વહેલા જાગવું જ જોઈએ. જો શરીર હજુ નબળાઈ અનુભવતું હોય, તો પૂરતી ઊંઘ અને આરામને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. દિનચર્યાનો હેતુ શરીરને અનુકૂળ લય આપવાનો છે, તેના પર વધારાનો બોજ નાખવાનો નહીં.

અગ્નિ અને આહારની યોગ્ય સમજ

આયુર્વેદમાં અગ્નિનો સંબંધ આહારના પાચન અને શરીરની પોષણપ્રક્રિયાઓ સાથે સમજાવવામાં આવે છે. ભૂખ, ખોરાક સહન કરવાની ક્ષમતા અને મળની નિયમિતતા જેવી બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને આહારની પસંદગી કરવી એ વ્યવહારુ અભિગમ છે.

એન્ટિબાયોટિક્સ પછી દરેક વ્યક્તિનો અગ્નિ નબળો પડી ગયો છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. કોઈ વ્યક્તિને સામાન્ય ભૂખ અને પાચન હોય શકે, જ્યારે બીજી વ્યક્તિને થોડા દિવસ પેટની અસ્વસ્થતા રહે. તેથી આહાર વ્યક્તિની હાલની સ્થિતિ અનુસાર ગોઠવવો જોઈએ.

ભૂખ ન હોય ત્યારે જબરદસ્તી વધુ ખાવું નહીં, પરંતુ લાંબા સમય સુધી અયોગ્ય રીતે ઉપવાસ કરીને શરીરને નબળું પણ ન પાડવું. સહન થાય એટલો, પચવામાં અનુકૂળ અને પોષક આહાર લેવો વધુ યોગ્ય છે.

સવારની દિનચર્યા કેવી રાખવી?

દિવસની શરૂઆત ઉતાવળ વગર અને શરીરની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરી શકાય છે.

• શક્ય હોય ત્યાં સુધી દરરોજ લગભગ એકસરખા સમયે જાગવાની ટેવ રાખો, પરંતુ પૂરતી ઊંઘનો ભોગ ન આપો.

• મળમૂત્રની સ્વાભાવિક હાજતને લાંબા સમય સુધી રોકશો નહીં.

• દાંત, જીભ અને મોંની સામાન્ય સ્વચ્છતા જાળવો.

• તરસ અને શરીરની જરૂરિયાત પ્રમાણે પાણી પીવો.

• ભૂખ લાગે ત્યારે સહન થાય એવો નાસ્તો કરો.

• નબળાઈ ન હોય તો થોડું હળવું ચાલવું અથવા સરળ હલનચલનથી દિવસ શરૂ કરો.

બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં જાગવું દરેક વ્યક્તિ માટે ફરજિયાત નિયમ નથી. રાત્રે પૂરતી ઊંઘ ન મળતી હોય અથવા શરીર હજુ થાકેલું હોય, તો વહેલા જાગવા કરતાં ઊંઘની ગુણવત્તા સુધારવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

એન્ટિબાયોટિક્સ પછી કયો આહાર અનુકૂળ રહી શકે?

આ સમયગાળામાં કોઈ એક જ આહાર સૌને અનુકૂળ પડે એવું નથી. વ્યક્તિને શું સહન થાય છે, ભૂખ કેવી છે અને ઝાડા કે અન્ય લક્ષણો છે કે નહીં—તેના આધારે ખોરાક પસંદ કરવો જોઈએ.

સહન થાય એવો ઘરનો સાદો આહાર

મૂગની દાળ, નરમ ભાત, ખીચડી, રોટલી, સારી રીતે રાંધેલાં શાક અને અન્ય સંતુલિત ઘરેલુ ભોજન વ્યક્તિની સહનશક્તિ પ્રમાણે લઈ શકાય છે. માત્ર પ્રવાહી આહાર પર રહેવું જરૂરી નથી, જો કોઈ તબીબી કારણસર તેની સલાહ આપવામાં આવી ન હોય.

ફળો અને શાકભાજી

ફળો તથા શાકભાજીમાંથી મળતાં પોષક તત્ત્વો અને રેસા સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય માટે ઉપયોગી છે. જોકે, ઝાડા કે પેટ ફૂલવાની તકલીફ હોય તો વધુ રેસાવાળો ખોરાક એકાએક વધારવાને બદલે સહન થાય એટલો આહાર પસંદ કરો. સ્થિતિ સુધરે તેમ વિવિધતા વધારી શકાય છે.

દહીં અને આથાવાળા ખોરાક

કેટલીક વ્યક્તિઓને દહીં અથવા અન્ય આથાવાળા ખોરાક અનુકૂળ પડી શકે છે. પરંતુ તે દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી નથી અને તેને એન્ટિબાયોટિક્સ પછીની સમસ્યાઓની ખાતરીપૂર્વકની સારવાર માનવી નહીં. દૂધની બનાવટોથી તકલીફ વધતી હોય, દહીં સહન ન થતું હોય અથવા કોઈ વિશેષ તબીબી પ્રતિબંધ હોય, તો તેને જબરદસ્તી લેવું નહીં.

પ્રોટીન અને પોષણ

દાળ, કઠોળ, દૂધની બનાવટો, ઈંડાં અથવા અન્ય યોગ્ય પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક—વ્યક્તિના આહારપ્રકાર અને સહનશક્તિ પ્રમાણે—સંતુલિત ભોજનનો ભાગ બની શકે છે. લાંબી બીમારી અથવા નબળાઈ પછી પૂરતું પોષણ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.

કઈ બાબતો ટાળવી?

આ સમયગાળામાં શરીરને “સાફ” કરવા માટે કડક ઉપવાસ, અતિશય ફળોના રસ, માત્ર ડિટોક્સ પીણાં અથવા અચાનક અત્યંત મર્યાદિત આહાર અપનાવવો યોગ્ય નથી.

આ ઉપરાંત:

• ભૂખ અને તરસને લાંબા સમય સુધી અવગણશો નહીં.

• પેટમાં અસ્વસ્થતા વધતી હોય તો પોતાની સહનશક્તિની બહારનો ખોરાક ન લો.

• વધુ પડતા તળેલા, ભારે અથવા અસહ્ય ખોરાકથી તકલીફ વધતી હોય તો તેને મર્યાદિત કરો.

• દારૂથી દૂર રહેવું યોગ્ય છે, ખાસ કરીને દવા સાથેની સંભવિત પ્રતિક્રિયા અથવા અન્ય તબીબી પ્રતિબંધ અંગે શંકા હોય ત્યારે.

• તબીબી સલાહ વિના જુલાબ, એનિમા અથવા અન્ય શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા ન કરો.

આ સૂચનોનો હેતુ કોઈ એક આહારપદ્ધતિ બધાને લાગુ કરવાનો નથી. મુખ્ય બાબત એ છે કે આહાર પોષક, સ્વચ્છ, સહન થાય એવો અને નિયમિત હોય.

જળસેવનનું મહત્વ

શરીરમાં પાણીની અછત ન થાય તે સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે. ખાસ કરીને ઝાડા કે ઊલટી થતી હોય ત્યારે પાણી અને ક્ષારોની ખોટ થઈ શકે છે.

સામાન્ય સ્થિતિમાં તરસ અને જરૂરિયાત પ્રમાણે પાણી પીવું યોગ્ય છે. જો ઝાડા વધુ હોય, તો માત્ર સાદું પાણી પૂરતું ન પણ પડે; આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય મૌખિક પુનર્જલીકરણ દ્રાવણ (ORS) અથવા તબીબી માર્ગદર્શનની જરૂર પડી શકે છે.

વધારે પાણી પીવાથી શરીરમાંથી એન્ટિબાયોટિક્સ “ઝડપથી નીકળી જશે” અથવા શરીરનું વિશેષ ડિટોક્સ થશે એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી. પાણીની માત્રા વ્યક્તિની તરસ, હવામાન, પ્રવૃત્તિ અને આરોગ્યની સ્થિતિ પ્રમાણે હોવી જોઈએ. હૃદય કે મૂત્રપિંડની બીમારીને કારણે પ્રવાહી મર્યાદિત રાખવાની સલાહ હોય, તો પોતાની તબીબી સૂચનાનું પાલન કરવું.

ઊંઘ અને આરામને પ્રાથમિકતા આપો

બીમારીમાંથી બહાર આવતી વખતે શરીરને આરામની જરૂર પડી શકે છે. ઊંઘની અછત અને સતત થાક શરીરની સામાન્ય કાર્યક્ષમતા પર અસર કરી શકે છે.

દરરોજ પૂરતી ઊંઘ માટે સમય કાઢો. રાત્રે શક્ય હોય ત્યાં સુધી નિયમિત સમયે સૂવાની ટેવ રાખો અને સૂતા પહેલાં અતિશય સ્ક્રીન ઉપયોગ તથા ઉતાવળભરી પ્રવૃત્તિ ઘટાડો.

જો હજુ નબળાઈ હોય, તો શરીરને તેની ક્ષમતા કરતાં વધારે કામમાં ન લગાડો. બીજી તરફ, તબીબી કારણ ન હોય અને શરીર અનુકૂળ અનુભવતું હોય તો આખો દિવસ પથારીમાં જ રહેવાની જરૂર નથી. આરામ અને હળવી પ્રવૃત્તિ વચ્ચે સંતુલન રાખવું વધુ વ્યવહારુ છે.

યોગ અને હળવી શારીરિક પ્રવૃત્તિ

જો તાવ ઉતરી ગયો હોય, ચેપની સ્થિતિ સુધરી રહી હોય અને શરીર હલનચલન સહન કરતું હોય, તો ટૂંકું ચાલવું અથવા હળવી ગતિશીલ કસરત શરૂ કરી શકાય છે.

શ્વાસ પર ધ્યાન આપવાની સરળ પદ્ધતિ અથવા આરામદાયક યોગાભ્યાસ મનને શાંત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરંતુ શરીર નબળું હોય ત્યારે તીવ્ર વ્યાયામ, લાંબા સમય સુધી કઠિન આસનો અથવા શ્વાસ રોકવાની પ્રથાઓ કરવાની જરૂર નથી.

ચક્કર, શ્વાસ ચઢવો, છાતીમાં દુખાવો, અસામાન્ય ધબકારા અથવા વધતી નબળાઈ અનુભવાય તો પ્રવૃત્તિ બંધ કરો અને જરૂરી તબીબી સલાહ લો.

શું પંચકર્મ અથવા વિશેષ શુદ્ધિકરણ જરૂરી છે?

એન્ટિબાયોટિક્સનો કોર્સ પૂરો થયો એટલે દરેક વ્યક્તિએ પંચકર્મ, વિરેચન, બસ્તિ અથવા અન્ય શુદ્ધિકરણ કરાવવું જ જોઈએ—એવો કોઈ સર્વવ્યાપી નિયમ બનાવવો યોગ્ય નથી.

આયુર્વેદમાં શोधन પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન વ્યક્તિની સ્થિતિ, દોષ, બળ, રોગ અને અન્ય પરિબળોના આધારે નક્કી થાય છે. એન્ટિબાયોટિક્સ પછી શરીરમાં ઝેર જમા થયું છે એવી માન્યતા પર આધાર રાખીને જાતે કોઈ શુદ્ધિકરણ કરવું જોખમી બની શકે છે.

જો પાચનની તકલીફ લાંબા સમય સુધી રહે, ભૂખમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય અથવા નબળાઈ યથાવત્ રહે, તો પહેલાં યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન કરાવવું. ત્યારબાદ જરૂરી હોય તો લાયક આયુર્વેદિક ચિકિત્સક વ્યક્તિગત સ્થિતિ પ્રમાણે માર્ગદર્શન આપી શકે છે.

આમદોષ અને એન્ટિબાયોટિક્સ વચ્ચેનો ભેદ

આયુર્વેદમાં “આમ” એક વિશિષ્ટ પરંપરાગત સંકલ્પના છે, જે પાચન અને શરીરની પ્રક્રિયાઓના ચોક્કસ સંદર્ભમાં સમજવામાં આવે છે. એન્ટિબાયોટિક્સ લીધાં હોય એટલે શરીરમાં આમદોષ ઉત્પન્ન થયો જ છે, અથવા એન્ટિબાયોટિક્સ જ આમદોષનું કારણ છે—એવો સીધો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.

તે જ રીતે, આધુનિક વિજ્ઞાનમાં આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવોમાં થતા ફેરફારોને સમજવા માટે અલગ પ્રકારની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ અને માપદંડો વપરાય છે. આ બંને દૃષ્ટિકોણ વચ્ચે સંવાદ થઈ શકે છે, પરંતુ એકને બીજાનો સીધો વૈજ્ઞાનિક પુરાવો ગણવો યોગ્ય નથી.

આથી, વ્યક્તિમાં વાસ્તવિક લક્ષણો, આહારસહનશક્તિ, પાચનની સ્થિતિ અને આરોગ્યની સમગ્ર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ.

ક્યારે તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે?

એન્ટિબાયોટિક્સ પછી થતી દરેક પાચનતકલીફ સામાન્ય હોય એવું નથી. ખાસ કરીને નીચેની સ્થિતિઓમાં તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે:

• વારંવાર અથવા ગંભીર ઝાડા થવા.

• ઝાડામાં લોહી દેખાવું.

• તાવ સાથે પેટમાં તીવ્ર દુખાવો થવો.

• સતત ઊલટી થવી અથવા પાણી પણ ન ટકવું.

• પેશાબમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો, મોઢું ખૂબ સૂકાવું અથવા ચક્કર જેવા નિર્જલીકરણના સંકેતો.

• લક્ષણો વધતા જવા અથવા સુધારો ન થવો.

• દવા લીધા પછી ચહેરા કે ગળામાં સોજો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા ગંભીર એલર્જીના સંકેતો દેખાવા.

શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા ગળા-ચહેરામાં અચાનક સોજો આવે તો તાત્કાલિક કટોકટીની સારવાર લો. એન્ટિબાયોટિક્સ લીધા પછી ગંભીર કે સતત ઝાડા થાય તો પણ વિલંબ કર્યા વિના તબીબી મૂલ્યાંકન કરાવવું જોઈએ.

દવા હજુ ચાલુ હોય તો પોતાની રીતે તેનો કોર્સ બંધ કરવો, ડોઝ બદલવો અથવા બીજી દવા શરૂ કરવી નહીં. દવાની આડઅસરની શંકા હોય તો દવા લખી આપનાર તબીબનો સંપર્ક કરો.

અંતિમ વિચાર

એન્ટિબાયોટિક્સ પછી શરીરની સંભાળ રાખવાનો અર્થ શરીરને બળજબરીથી શુદ્ધ કરવું એવો નથી. તેનો અર્થ છે—શરીરની જરૂરિયાતો સમજવી, સહન થાય એવો પોષક આહાર લેવો, પૂરતું પાણી પીવું, ઊંઘ અને આરામ જાળવવો તથા ધીમે ધીમે સામાન્ય દિનચર્યામાં પાછા ફરવું.

આયુર્વેદની દિનચર્યા અને આહારવિહારની સમજ આપણને નિયમિતતા અને વ્યક્તિગત સહનશક્તિનું મહત્વ સમજાવે છે. આ સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ સમજદારીપૂર્વક કરવો જોઈએ; કોઈ એક નિયમ સૌને લાગુ પડે એવું નથી.

જો તકલીફો ચાલુ રહે અથવા ગંભીર લક્ષણો દેખાય, તો તેને માત્ર પાચનની નબળાઈ કે આમદોષ માનીને અવગણવાને બદલે યોગ્ય તબીબી તપાસ કરાવવી. શરીરને સમય, પોષણ, આરામ અને જરૂર મુજબની સારવાર આપવી એ જ સંતુલિત સંભાળનો મુખ્ય આધાર છે.

શાસ્ત્રીય સંદર્ભ

• અષ્ટાંગહૃદય — સૂત્રસ્થાન, દિનચર્યાધ્યાય, શ્લોક ૧.
• નોંધ: આ લેખ સામાન્ય શૈક્ષણિક માહિતી માટે છે. તે વ્યક્તિગત તબીબી નિદાન અથવા સારવારનો વિકલ્પ નથી.

VN

વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)

આયુર્વેદ કન્સલ્ટન્ટ

મોબાઇલ: +91-98250 40844 WhatsApp ☎️ +91-79-40080844 📅 ઓનલાઇન અપોઇન્ટમેન્ટ

lifecareayurveda@gmail.com info@lifecareayurveda.com

અથર્વ આયુર્વેદ ક્લિનિક અને પંચકર્મ સેન્ટર
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps

આયુર્વેદ વેબસાઇટ્સ: Gujarati Website | Gujarati Q&A

Social Media: YouTube • Facebook • Instagram • X

WhatsApp: Gujarati Group • Ayurveda Channel

Telegram Channels: ગુજરાતી • हिंदी • English

Telegram Groups: ગુજરાતી • हिंदी • English • જાતીય રોગો / સેક્સ સમસ્યા

Arattai: Ayurveda