તણાવભરી નોકરી અને મોડી રાતનું કામ: જ્યારે મન થાકે ત્યારે શરીર પણ સાથ છોડે

🌐 આ લેખ અન્ય ભાષામાં વાંચો:
English: Stressful Job and Late-Night Work: When the Mind Gets Tired, the Body Can Struggle Too
हिंदी: तनाव भरी नौकरी और देर रात तक काम: जब मन थक जाए तो शरीर भी साथ छोड़ देता है

રાત્રે સાડા અગિયાર વાગ્યા હતા.

મિતેશ હજી લેપટોપ સામે બેઠો હતો. બે ઈ-મેઇલના જવાબ બાકી હતા, મોબાઈલમાં ત્રણ નવા સંદેશા આવી ચૂક્યા હતા અને બીજા દિવસની બેઠક માટેની ફાઇલ પણ અધૂરી હતી.

પત્ની રીના દરવાજા પાસે આવીને ધીમેથી બોલી,

“હવે તો બંધ કરો ને… આખો દિવસ કામ જ કરો છો.”

મિતેશે ઘડિયાળ તરફ જોયું.

“બસ, પાંચ મિનિટ.”

રીનાને ખબર હતી કે આ “પાંચ મિનિટ” ઘણી વખત અડધો કલાક બની જતી.

મિતેશ 38 વર્ષનો હતો અને ખાનગી બેંકમાં સારી જવાબદારીવાળી નોકરી કરતો હતો. સવારના આઠ વાગ્યે ઘરેથી નીકળ્યા પછી રાત્રે દસ-અગિયાર વાગ્યા સુધી કામ, વચ્ચે સતત લક્ષ્યાંકો, ગ્રાહકોના ફોન, બેઠક, સમયમર્યાદા અને ઉપરથી મોબાઈલમાં આવતા સંદેશા.

લગ્નજીવન શરૂઆતમાં ખૂબ સુંદર હતું. બંને વચ્ચે લાગણી હતી, વાતચીત હતી અને એકબીજા માટે સમય પણ હતો.

પરંતુ છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં કંઈક ધીમે ધીમે બદલાવા લાગ્યું.

મિતેશને લાગ્યું કે તે પહેલાં જેટલો થાકી જતો હતો એટલો જ હવે પણ થાકે છે, પરંતુ હવે એ થાક માત્ર શરીરમાં નહોતો રહેતો.

તેનું મન જાણે આખો દિવસ દોડતું રહેતું.

રાત્રે પત્ની સાથે નજીક આવવાનો પ્રયાસ કરતો ત્યારે શરૂઆતમાં ઉત્તેજના થતી, પરંતુ થોડા જ સમયમાં શિશ્નનું ઉત્થાન ઓછું થઈ જતું.

પહેલી વાર એવું બન્યું ત્યારે તેણે વાતને હસીને ટાળી દીધી.

બીજી વાર તેણે કહ્યું, “આજે બહુ થાક્યો છું.”

ત્રીજી-ચોથી વાર પછી રીનાએ ધીમેથી પૂછ્યું,

“મિતેશ… બધું બરાબર છે ને?”

આ પ્રશ્નમાં ફરિયાદ કરતાં ચિંતા વધારે હતી.

પણ મિતેશના મનમાં એ ક્ષણે બીજું જ કંઈક ચાલી રહ્યું હતું.

“કદાચ મારામાં જ કોઈ ખામી છે.”

આ વિચાર પછી દરેક આગામી પ્રસંગ પહેલાં જ તેના મનમાં ભય ઊભો થવા લાગ્યો.

“આજે પણ એવું જ થશે તો?”

અને ઘણી વખત જે વસ્તુની સૌથી વધારે ચિંતા હોય છે, તેની જ ચિંતા પરિસ્થિતિને વધુ મુશ્કેલ બનાવી દે છે.

ધીમે ધીમે મિતેશ રીનાથી થોડો દૂર થવા લાગ્યો. વાતચીત ઓછી થઈ. સ્પર્શમાં પણ સંકોચ આવવા લાગ્યો.

રીનાને લાગ્યું કે કદાચ મિતેશ હવે પહેલાં જેવો રસ લેતો નથી.

મિતેશને લાગ્યું કે કદાચ રીના તેના વિશે શું વિચારે છે.

બંને વચ્ચે કોઈએ કંઈ ખોટું કર્યું નહોતું, છતાં એક નાનું મૌન ધીમે ધીમે મોટું થતું ગયું.

જ્યારે મિતેશે મદદ લેવાનું નક્કી કર્યું

એક સાંજે ઓફિસમાં કામ કરતી વખતે મિતેશને અચાનક સમજાયું કે તે સતત માથાના દુખાવા, ઊંઘની અપૂર્ણતા અને ચિંતા સાથે જીવી રહ્યો હતો.

એ દિવસે ઘરે આવીને તેણે પહેલી વાર રીનાને કહ્યું,

“મને લાગે છે કે આપણે આ બાબતે કોઈ નિષ્ણાત સાથે વાત કરવી જોઈએ.”

રીનાએ માત્ર એટલું કહ્યું,

“હા. આપણે સાથે જઈશું.”

ક્લિનિકમાં વાતચીત દરમિયાન મિતેશે પોતાની મુશ્કેલી સમજાવી.

“ડૉક્ટર, પહેલાં બધું સામાન્ય હતું. હવે ઉત્થાન થાય છે, પણ ટકતું નથી. મને ડર લાગે છે કે મારી અંદર કંઈક ગંભીર સમસ્યા તો નથી ને?”

મેં તેને તરત જ કોઈ એક કારણ સાથે બાંધી દીધો નહીં.

પહેલા તેની ઊંઘ, કામનો સમય, તણાવ, જીવનશૈલી, દવાઓ, અન્ય આરોગ્યસંબંધિત બાબતો અને સંબંધની પરિસ્થિતિ વિશે વિગતથી વાત કરી.

પછી મેં કહ્યું,

“મિતેશ, ઉત્થાન માત્ર શરીરની પ્રક્રિયા નથી. તેમાં મગજ, લાગણીઓ, રક્તપ્રવાહ, હોર્મોનલ અને અન્ય શારીરિક પરિબળો પણ ભૂમિકા ભજવે છે. સતત તણાવ અને ઊંઘની અછત કેટલીક વ્યક્તિઓમાં જાતીય કાર્યને અસર કરી શકે છે. પરંતુ દરેક વખતે કારણ માત્ર તણાવ જ હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી. જરૂર પડે તો તબીબી તપાસ પણ કરવી પડે.”

મિતેશ થોડો શાંત થયો.

“એટલે આનો અર્થ એવો નથી કે મારી જાતીય ક્ષમતા ખતમ થઈ ગઈ?”

“ના. એકાદ પ્રસંગ કે થોડા સમયની મુશ્કેલીને આધારે એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.”

પછી વાત માત્ર મિતેશની નહીં, બંનેની થઈ.

રીનાએ સ્વીકાર્યું,

“મને લાગતું હતું કે કદાચ તેમને હવે મારામાં રસ નથી.”

મિતેશે તરત તેની તરફ જોયું.

“મને પણ લાગતું હતું કે તું મારા વિશે કંઈક ખોટું વિચારે છે.”

બંને થોડા સમય સુધી ચૂપ રહ્યા.

ક્યારેક દાંપત્યમાં સમસ્યા કરતાં પણ વધારે નુકસાન સમસ્યા વિશે ન બોલવાથી થાય છે.

બદલાવની શરૂઆત દવાથી નહીં, દિનચર્યાથી થઈ

મિતેશ માટે સૌથી પહેલા તેની દિનચર્યામાં ફેરફાર કરવાની વાત થઈ.

રાત્રે નક્કી સમય પછી કામના સંદેશાઓથી થોડું અંતર રાખવું, ઊંઘને પ્રાથમિકતા આપવી, સાંજે નિયમિત ચાલવું અને કામ તથા વ્યક્તિગત જીવન વચ્ચે થોડો સ્પષ્ટ ભેદ ઊભો કરવો—આ બાબતોને મહત્વ આપવામાં આવ્યું.

તેને સમજાવવામાં આવ્યું કે આયુર્વેદમાં પણ નિદ્રા, આહાર, દિનચર્યા અને માનસિક સંતુલનને આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

તણાવ અને થાકની સ્થિતિમાં વ્યક્તિની પ્રકૃતિ તથા સમગ્ર આરોગ્યને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય આયુર્વેદિક વ્યવસ્થાપન, જેમ કે અભ્યંગ અથવા અન્ય ઉપચાર, વિચારવામાં આવી શકે; પરંતુ કોઈ એક ઔષધિ દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય કે ચોક્કસ અસરકારક હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી.

મિતેશે પત્ની સાથે મળીને થોડા દિવસો માટે એક નવો નિયમ બનાવ્યો—

રાત્રે કામ નહીં, થોડો સમય માત્ર બંને માટે.

જાતીય સંબંધને “પરીક્ષા” બનાવવાને બદલે થોડા સમય માટે સ્પર્શ, નજીકપણું અને વાતચીત પર ધ્યાન આપવાનું નક્કી કર્યું.

આ પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે આગળ વધી.

કોઈ ચમત્કાર થયો નહીં.

પરંતુ મિતેશની ઊંઘમાં સુધારો થવા લાગ્યો. કામ વિશેની સતત ચિંતા થોડીઘણી ઓછી થઈ. અને સૌથી મહત્વનું—તે દરેક વખતે પોતાને સાબિત કરવાની ફરજમાંથી બહાર આવવા લાગ્યો.

થોડા અઠવાડિયા પછી તેણે કહ્યું,

“હવે મને પહેલાં જેવી ગભરાટ થતી નથી.”

રીનાએ સ્મિત કરીને જવાબ આપ્યો,

“કારણ કે હવે આપણે આ સમસ્યા સામે સાથે છીએ.”

મિતેશે હળવેથી કહ્યું,

“હા… કદાચ સમસ્યા માત્ર શરીરમાં નહોતી. હું આખો દિવસ કામમાંથી બહાર જ આવતો નહોતો.”

તેની પરિસ્થિતિમાં સુધારો આવ્યો, પરંતુ તેને સમજાયું કે જાતીય સમસ્યાઓમાં કારણ શોધવું અને વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન કરવું મહત્વનું છે. દરેક વ્યક્તિમાં પરિણામ અને સમયગાળો અલગ હોઈ શકે.

એક નાની વાત, જે મિતેશ શીખી ગયો

ઘણા લોકો જાતીય મુશ્કેલીને તરત પોતાની “ક્ષમતા” સાથે જોડે છે. પરંતુ ઉત્થાનમાં મુશ્કેલી ક્યારેક તણાવ, ઊંઘ, સંબંધની ચિંતા અથવા અન્ય શારીરિક કારણો સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે.

એટલે શરમ કે આત્મદોષ કરતાં ખુલ્લી વાતચીત અને યોગ્ય મૂલ્યાંકન વધુ ઉપયોગી બની શકે.

મિતેશે પોતાની જાતને દોષ આપવાનું બંધ કર્યું.

અને રીનાએ પણ તેને “સમસ્યા ધરાવતો માણસ” નહીં, પરંતુ થોડા સમયથી ભારે તણાવમાંથી પસાર થતો જીવનસાથી તરીકે જોવાનું શરૂ કર્યું.

ક્યારેક સંબંધને સુધારવાની શરૂઆત શયનખંડમાં નહીં, પરંતુ એક સરળ વાક્યથી થાય છે—

“ચાલ, આ વિશે સાથે વાત કરીએ.”

વ્યવહારુ સમજ: સતત તણાવ, ઊંઘની અછત અથવા જાતીય કામગીરી અંગેનો ભય જાતીય કાર્યને અસર કરી શકે છે, પરંતુ ઉત્થાનની વારંવાર થતી મુશ્કેલીમાં અન્ય શારીરિક કારણો પણ હોઈ શકે છે. સમસ્યા ચાલુ રહે તો યોગ્ય healthcare professional/sexologist દ્વારા વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન કરાવવું યોગ્ય છે.