પડદા પાછળની આદત

🌐 આ લેખ અન્ય ભાષામાં વાંચો:
English: The Habit Behind Closed Doors
हिंदी: पर्दे के पीछे की आदत

નિયા અને રોહનની કહાની

ચોવીસ વર્ષની નિયા અને સત્તાવીસ વર્ષના રોહનના લગ્નને હજુ માંડ ત્રણ મહિના થયા હતા.

લગ્ન પછીના શરૂઆતના દિવસોમાં બંનેનું જીવન જાણે કોઈ સુંદર સ્વપ્ન જેવું લાગતું હતું. રોહન સારી નોકરી કરતો હતો, નિયાનું ધ્યાન રાખતો હતો અને તેની નાની-નાની જરૂરિયાતો પણ સમજવાનો પ્રયત્ન કરતો. નિયા માટે સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે રોહન સાથે તેને લાગણીસભર નજીકતા અને દાંપત્યજીવનમાં સંતોષ અનુભવાતો હતો.

ઘરની અંદર નિયા ઘણીવાર વિચારતી કે તેને કદાચ પોતાના જીવનસાથીમાં જે જોઈએ હતું, તે બધું મળી ગયું છે.

પણ ઘરની બહાર નીકળતાં જ તેના મનમાં એક અજાણી ગભરામણ ઊભી થવા લાગી હતી.

રોહનથી નહીં.

રોહનની કેટલીક એવી હરકતોથી, જેને નિયા સમજતી પણ નહોતી અને સ્વીકારી પણ શકતી નહોતી.

એક રવિવારે બંને ખરીદી કરવા મોલમાં ગયા હતા. આસપાસ લોકોની ભીડ હતી. દુકાનોમાં અવરજવર ચાલી રહી હતી. નિયા રોહન સાથે કોઈ સામાન્ય વાત કરી રહી હતી ત્યારે અચાનક તેની નજર રોહનના હાથ પર પડી.

જાહેર જગ્યાએ ચાલતા-ચાલતા તેનો હાથ વારંવાર પોતાના ગુપ્ત અંગના વિસ્તારમાં જઈ રહ્યો હતો.

નિયા એક ક્ષણ માટે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.

તેણે આજુબાજુ જોયું. કોઈની નજર તેમના તરફ તો નહોતી ને?

તેના ચહેરા પર શરમ અને ચિંતા બંને આવી ગયા.

તેણે ધીમેથી રોહનને કોણી મારીને હાથ નીચે કરવાનો ઈશારો કર્યો.

રોહન ચમક્યો. જાણે તેને અચાનક સમજાયું હોય કે તે ક્યાં છે. તેણે હાથ દૂર કરી દીધો.

નિયાએ વિચાર્યું કે કદાચ આ એક વખતની વાત હશે.

પણ તેના મનમાં ઊભો થયેલો પ્રશ્ન ત્યાંથી ગયો નહીં.

થોડા દિવસ પછી વહેલી સવારે તેની ઊંઘ તૂટી. બાજુમાં રોહન નહોતો.

નિયાએ ઘરમાં શોધ્યું અને અંતે અગાશી તરફ ગઈ.

અગાશીમાં જે તેણે જોયું, તેનાથી તેના પગ જાણે જમીન સાથે ચોંટી ગયા.

રોહન ત્યાં જાહેર નજરથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત ન હોય એવી જગ્યાએ જાતીય વર્તનમાં વ્યસ્ત હતો. આસપાસના મકાનોમાંથી કોઈની નજર પડી શકે તેવી શક્યતા હતી.

નિયાને સૌથી વધુ જે વાત ડરાવી ગઈ, તે માત્ર તેનું વર્તન નહોતું.

તેને લાગ્યું કે રોહનને જાણે આ જોખમની ગંભીરતા સમજાતી જ નહોતી.

નિયા તરત નીચે આવી ગઈ.

તેના મનમાં અનેક પ્રશ્નો દોડવા લાગ્યા.

“આ માણસ, જે ઘરમાં મારી લાગણીઓનું આટલું ધ્યાન રાખે છે, તે બહાર આવું કેમ કરે છે?”

“શું તેને ખબર નથી કે કોઈ તેને જોઈ શકે?”

“શું આ માત્ર એક ખરાબ આદત છે?”

કે પછી તેની પાછળ કોઈ એવી માનસિક મુશ્કેલી છે જેને રોહન પોતે પણ સમજી શકતો નથી?

અંતે નિયા પોતાની સાસુ પાસે ગઈ.

ઘણી હિંમત કરીને તેણે વાત શરૂ કરી.

પરંતુ સાસુનો જવાબ સાંભળીને નિયા વધુ ગૂંચવાઈ ગઈ.

તેમને આ વર્તન નવું નહોતું.

રોહનને આવી મુશ્કેલી કોલેજના સમયથી હતી. પરિવારને આશા હતી કે લગ્ન પછી જવાબદારી વધશે, પત્ની આવશે અને કદાચ શરમ તથા સમજણને કારણે આ બધું આપમેળે બંધ થઈ જશે.

પણ ત્રણ મહિના પછી નિયાને સમજાયું હતું કે માત્ર લગ્ન થઈ જવાથી માણસના મનમાં ચાલતી દરેક સમસ્યા દૂર થતી નથી.

તે રાત્રે નિયા લાંબા સમય સુધી ઊંઘી શકી નહીં.

તેને રોહન પ્રત્યે ગુસ્સો પણ હતો, દયા પણ હતી અને ભય પણ.

સૌથી વધુ તેને એક વાત સમજાઈ—

પ્રેમ હોવો અને કોઈ વર્તન પર નિયંત્રણ હોવું, બંને એક જ વાત નથી.

આ માત્ર “ખરાબ આદત” છે?

જાહેર સ્થળે વારંવાર જાતીય પ્રકારનું અયોગ્ય વર્તન કરવું સામાન્ય દાંપત્યની ટેવ તરીકે અવગણવું યોગ્ય નથી.

જો કોઈ વ્યક્તિને વારંવાર જાહેરમાં જાતીય વર્તન કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા થાય, તેને રોકવામાં મુશ્કેલી પડે અને તેના કારણે સામાજિક, વૈવાહિક અથવા કાનૂની મુશ્કેલી ઊભી થતી હોય, તો વ્યાવસાયિક માનસિક-સ્વાસ્થ્ય મૂલ્યાંકન જરૂરી બની શકે છે.

કેટલાક કિસ્સાઓમાં આવા વર્તન સાથે Exhibitionistic Disorder જેવી સ્થિતિ સંબંધિત હોઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર એક-બે ઘટનાઓના વર્ણન પરથી કોઈ વ્યક્તિને આ નિદાન આપવું યોગ્ય નથી.

તેવી જ રીતે દરેક આવું વર્તન “Impulse Control Disorder” છે એવું પણ કહી શકાય નહીં.

વ્યક્તિના વર્તનની આવર્તનતા, નિયંત્રણની ક્ષમતા, આંતરિક પ્રેરણા, અન્ય માનસિક પરિબળો અને તેના કારણે થતી તકલીફ—આ બધું સમજ્યા પછી જ યોગ્ય નિદાન થઈ શકે.

જોખમ અને ઉત્તેજના વચ્ચેનો સંબંધ

જાહેર જગ્યાએ જાતીય વર્તન કરનારા કેટલાક લોકોમાં “કોઈ જોઈ જશે” તે જોખમ સાથે ઉત્તેજના જોડાયેલી હોઈ શકે છે.

પરંતુ દરેક વ્યક્તિમાં તેનું કારણ એકસરખું હોતું નથી.

કોઈ વ્યક્તિ માટે આ આવેગજન્ય વર્તન હોઈ શકે, કોઈમાં જાતીય કલ્પનાઓ સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે, તો કોઈ અન્ય માનસિક અથવા વર્તણૂકીય સમસ્યાનો ભાગ હોઈ શકે.

આથી પરિવારજનો માટે સૌથી યોગ્ય રસ્તો એ છે કે વ્યક્તિને અપમાનિત કરવાને બદલે તેની વર્તણૂકને ગંભીરતાથી લઈને યોગ્ય નિષ્ણાત સુધી પહોંચાડવામાં આવે.

નિયાએ શું કરવું જોઈએ?

સૌ પ્રથમ, નિયાએ આ સમસ્યાની જવાબદારી એકલી પોતાના માથે લેવાની જરૂર નથી.

રોહન સાથે શાંત સમયે વાત કરવી જરૂરી છે.

વાત કરતી વખતે આરોપ લગાવવાને બદલે તેની વર્તણૂકથી થતી અસર સ્પષ્ટ કરી શકાય.

“તમે ખરાબ છો” કહેવાને બદલે—

“જાહેર જગ્યાએ આવું થાય ત્યારે મને ખૂબ અસુરક્ષિત અને શરમજનક લાગે છે. મને લાગે છે કે આ બાબત માટે આપણે વ્યાવસાયિક મદદ લેવી જોઈએ.”

આ પ્રકારની વાતચીત રક્ષણાત્મક પ્રતિક્રિયા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

પરંતુ એક મહત્વની સીમા પણ જરૂરી છે.

નિયાની સંમતિ વિના અથવા જાહેર જગ્યાએ થતું કોઈપણ જાતીય વર્તન તેને અસ્વસ્થ કરે તો તેને સહન કરવાની ફરજ નથી.

જો રોહનનું વર્તન અન્ય લોકોની સામે જાતીય હદોનું ઉલ્લંઘન કરતું હોય, તો “તેને આવી જ ટેવ છે” કહીને તેને સામાન્ય બનાવી દેવું યોગ્ય નથી.

સારવારમાં શું થઈ શકે?

આવા કેસમાં મનોચિકિત્સક અથવા યોગ્ય માનસિક-સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાત દ્વારા મૂલ્યાંકન ઉપયોગી બની શકે છે. જાતીય વર્તન સાથે સંબંધિત મુશ્કેલી હોય તો અનુભવી સેક્સોલોજિસ્ટ અથવા સાયકોથેરાપિસ્ટની મદદ પણ યોગ્ય હોઈ શકે છે.

ઉપચાર વ્યક્તિની ચોક્કસ સ્થિતિ પર આધારિત રહે છે.

કેટલાક કેસમાં Cognitive Behavioral Therapy (CBT) જેવી માનસિક સારવાર દ્વારા આવેગ, ટ્રિગર, વિચારધારા અને વર્તન વચ્ચેના સંબંધને સમજવામાં અને નિયંત્રણની કુશળતા વિકસાવવામાં મદદ મળી શકે છે.

કેટલાક પરિસ્થિતિઓમાં મનોચિકિત્સક દવાઓની જરૂરિયાત પણ નક્કી કરી શકે છે, પરંતુ દવા દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી હોય એવું નથી અને તે માત્ર નિષ્ણાતના મૂલ્યાંકન પછી જ નક્કી થવી જોઈએ.

લગ્નથી સમસ્યા આપમેળે કેમ દૂર થતી નથી?

નિયાની સાસુની આશા કદાચ સારા ઇરાદાથી હતી.

પરંતુ લગ્ન કોઈપણ માનસિક અથવા વર્તણૂકીય સમસ્યાનો આપમેળે ઈલાજ નથી.

પત્નીનો પ્રેમ, લગ્નજીવનની નજીકતા અને કુટુંબનો સહકાર મદદરૂપ બની શકે છે, પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિને પોતાના આવેગો અથવા વર્તન પર નિયંત્રણમાં મુશ્કેલી હોય તો યોગ્ય સારવાર અને માર્ગદર્શનની જરૂર પડી શકે છે.

નિયાએ પણ આ સમજવું જરૂરી છે કે—

પતિને “સુધારવાની” જવાબદારી માત્ર પત્નીની નથી.

રોહનને પોતે પણ પોતાની સમસ્યાને સ્વીકારવી અને મદદ લેવા તૈયાર થવું જરૂરી છે.

અંતે…

નિયાને ધીમે ધીમે સમજાયું કે રોહનને માત્ર “ખરાબ માણસ” કહી દેવાથી સમસ્યા સમજાશે નહીં.

પરંતુ તેને “એ તો આવું જ કરે છે” કહીને અવગણવી પણ એટલી જ ખોટી વાત હતી.

વ્યક્તિ અને તેની સમસ્યા—બંનેને અલગ રીતે જોવાની જરૂર હતી.

રોહન પ્રત્યે લાગણી હોઈ શકે, પરંતુ નિયા પોતાની મર્યાદા પણ રાખી શકે.

સંબંધમાં પ્રેમ જરૂરી છે, પરંતુ સંમતિ, સુરક્ષા અને સન્માન પણ એટલાં જ જરૂરી છે.

જો કોઈ જાતીય વર્તન વ્યક્તિને પોતે રોકી ન શકતો હોય, વારંવાર પુનરાવર્તિત થતું હોય અને તેના કારણે જીવનસાથી, પરિવાર અથવા જાહેર જીવનમાં મુશ્કેલી ઊભી થતી હોય, તો શરમમાં છુપાવવાને બદલે યોગ્ય નિષ્ણાતની મદદ લેવી વધુ સમજદારીભર્યો માર્ગ છે.

સંકોચ છોડો, સમજણથી આગળ વધો

જાતીય વર્તન સાથે જોડાયેલી કોઈ સમસ્યા હોય તો તેને માત્ર “ખરાબ આદત” કહીને દબાવી દેવાને બદલે તેના મૂળ કારણને સમજવું જરૂરી છે.

પતિ કે પત્ની—બંનેમાંથી કોઈ એકને મુશ્કેલી હોય ત્યારે બીજાએ માત્ર સહન કરવાનું નહીં, પરંતુ પોતાની સીમાઓ અને સુરક્ષાનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિષ્ણાતની મદદ સંબંધમાં દોષારોપણ ઘટાડીને સમસ્યાને સમજવાની દિશા આપી શકે છે.