પુરુષોમાં ઓછી કામેચ્છા (Low Libido): કારણો, તપાસ અને આયુર્વેદિક ઉપાય

સમાજમાં એક માન્યતા છે કે પુરુષને “હંમેશા ઇચ્છા હોય.” એટલે જ્યારે કોઈ પુરુષને ઇચ્છા ઓછી લાગે, ત્યારે તે કોઈને કહેતો નથી અને મનમાં જ પરેશાન રહે છે. ઘણી વાર પત્નીને લાગે છે કે “હવે તેમને મારામાં રસ નથી,” અને સંબંધમાં ચુપકીદી આવી જાય છે. હકીકતમાં ઓછી કામેચ્છા પુરુષોમાં પણ સામાન્ય છે અને તેનાં સમજી શકાય તેવાં કારણો હોય છે.

ઓછી કામેચ્છા (Low Libido) એટલે શારીરિક સંબંધ માટેની ઇચ્છા, વિચાર કે રસ લાંબા સમય સુધી પહેલાં કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો થઈ જવો, અને તેને કારણે વ્યક્તિ કે દંપતિને તકલીફ થવી. ઇચ્છાનું સ્તર દરેકમાં અલગ હોય છે; સમસ્યા ત્યારે ગણાય જ્યારે ફેરફાર અચાનક કે લાંબો હોય અને તણાવ ઊભો કરે.

ઘણા પુરુષો ઇચ્છા ઓછી થાય ત્યારે સીધા “તાકાતની દવા” શોધવા લાગે છે, જ્યારે ખરેખર શરીર થાક, ઊંઘની કમી, તણાવ કે કોઈ છુપાયેલી બીમારીનો સંકેત આપી રહ્યું હોય છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે ઇચ્છા કેમ ઘટે છે, ક્યારે તપાસ જરૂરી છે, આધુનિક અને આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિએ શું કરી શકાય, અને પાર્ટનર સાથે આ વિષય પર કેવી રીતે વાત કરવી. હેતુ ડરાવવાનો નહીં, સાચી સમજ આપવાનો છે.

ઇચ્છા કેવી રીતે કામ કરે છે?

કામેચ્છા માત્ર હોર્મોનનો ખેલ નથી. મગજ, હોર્મોન્સ, શરીરની ઊર્જા, લાગણીઓ, સાથી સાથેનો સંબંધ અને આજુબાજુનું વાતાવરણ, બધું ભેગું થઈને ઇચ્છા બનાવે છે. ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઇચ્છાને ટેકો આપે છે, પણ ખુશ મન, આરામ અને નિકટતાની લાગણી વગર હોર્મોન પૂરતું હોય છતાં ઇચ્છા ઓછી રહી શકે. એ જ રીતે, સંબંધ સારો હોય પણ શરીર થાકેલું હોય તો પણ ઇચ્છા દબાઈ જાય.

લક્ષણો

• શારીરિક સંબંધ વિશે વિચાર કે કલ્પના ઓછી થવી.
• પાર્ટનરની પહેલ પર પણ રસ ન જાગવો.
• સંબંધ ટાળવા બહાનાં શોધવાં.
• સવારનું ઉત્થાન ઓછું થવું (હોર્મોન કારણમાં).
• થાક, ચીડિયાપણું, ઉત્સાહની કમી, ઉદાસી.

કારણો

આધુનિક દ્રષ્ટિએ

• તણાવ અને થાક: કામનું દબાણ, આર્થિક ચિંતા, લાંબા કલાકો.
• ઊંઘ: ઓછી ઊંઘ, નસકોરાં સાથે શ્વાસ અટકવો (સ્લીપ ઍપ્નિયા).
• હોર્મોન: ટેસ્ટોસ્ટેરોનની ઉણપ, થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરે, પ્રોલેક્ટિન વધવું.
• લાંબા ગાળાના રોગ: ડાયાબિટીસ, કિડની-લિવરની તકલીફ, મેદસ્વિતા.
• દવાઓ: ડિપ્રેશન વિરોધી (ઍન્ટિડિપ્રેસન્ટ), કેટલીક બ્લડ પ્રેશર કે પ્રોસ્ટેટની દવાઓ, વાળ ખરવાની કેટલીક હોર્મોન-અસરવાળી દવાઓ. જાતે બંધ ન કરવી.
• વ્યસન: દારૂ, તમાકુ, નશીલા પદાર્થો.
• માનસિક: ઉદાસી, ચિંતા, ભૂતકાળના ખરાબ અનુભવ, શરીર વિશેની શરમ.
• સંબંધ: ઝઘડા, ગુસ્સો, ભરોસાનો અભાવ, એકસરખી દિનચર્યાથી કંટાળો.

આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિએ

આયુર્વેદમાં ઇચ્છાને “હર્ષ” અને “ઉત્સાહ” સાથે જોડવામાં આવી છે. ઓજસ ઘટે, અગ્નિ મંદ થાય અને વાત કે કફ વધે ત્યારે ઇચ્છા ઓછી થાય છે.

• વાત પ્રધાન: ચિંતા, ઓછી ઊંઘ, શરીર દુબળું, ઇચ્છા અસ્થિર.
• પિત્ત પ્રધાન: ગુસ્સો, વધુ કામ, દારૂ; ઇચ્છા હોય પણ ચીડિયાપણું વધુ.
• કફ પ્રધાન: ભારેપણું, આળસ, મેદ, ઊંઘ વધુ; ઇચ્છા જાગતી નથી.

આયુર્વેદિક સમજ

ચરકાચાર્ય કહે છે કે વૃષ્ય (ઇચ્છા અને શક્તિ વધારનાર) ભાવ માત્ર ઔષધથી નહીં, પણ પ્રેમાળ સાથી, સુગંધ, સંગીત, ઋતુ અનુકૂળ આહાર અને પ્રસન્ન મનથી આવે છે. શુક્ર ધાતુ પોષાય તે માટે પહેલાં અગ્નિ સુધારવો અને શરીરમાંથી “આમ” દૂર કરવો જરૂરી છે. ત્યાર બાદ રસાયન (શરીરને નવજીવન આપનાર) અને વાજીકરણ ઔષધિઓ વધુ સારું કામ કરે છે.

માનસિક (સાયકોલોજિકલ) સમજ

ઘણા પુરુષો તણાવને શબ્દોમાં વ્યક્ત કરતા નથી; તેની અસર ઊંઘ, ભૂખ અને ઇચ્છામાં દેખાય છે. ઉદાસી કે નિરાશાના સમયમાં મગજમાં “આનંદ” સાથે જોડાયેલાં રસાયણો ઓછાં સક્રિય થાય છે અને ઇચ્છા ઘટે છે. ભૂતકાળમાં ઉત્થાનની તકલીફ થઈ હોય તો મન પોતે જ સંબંધ ટાળવા લાગે, જેથી ફરી શરમ ન આવે. આ કોઈ નિદાન નથી, પરંતુ સમજવા જેવી પેટર્ન છે.

ઇચ્છામાં તફાવત: દંપતિમાં સામાન્ય સ્થિતિ

ઘણી વાર સમસ્યા “ઓછી ઇચ્છા” નહીં, પણ પતિ-પત્નીની ઇચ્છામાં તફાવત હોય છે. એકને અઠવાડિયે ઘણી વાર ઇચ્છા હોય અને બીજાને ઓછી. આમાં કોઈ “ખોટું” નથી. જરૂર છે ખુલ્લી વાતચીત, એકબીજાની જરૂરિયાત સમજવાની અને વચ્ચેનો રસ્તો શોધવાની. દબાણ કે ટોણાથી ઇચ્છા વધતી નથી, ઊલટું ઘટે છે.

ઉંમર સાથે ઇચ્છામાં ફેરફાર

૨૦-૩૦ની ઉંમરે ઇચ્છા સામાન્ય રીતે વધુ હોય છે, ૪૦ પછી ધીમે ધીમે થોડો ફેરફાર આવે છે. આ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ ૪૦ કે ૫૦ની ઉંમરે પણ સ્વસ્થ પુરુષમાં ઇચ્છા સંપૂર્ણ ગાયબ થઈ જવી સામાન્ય નથી. આ ઉંમરે ઘણી વાર કામની જવાબદારી, બાળકોનું શિક્ષણ, માતા-પિતાની સંભાળ અને પોતાનું આરોગ્ય, બધું એકસાથે આવે છે. આયુર્વેદ મુજબ મધ્યમ વય પિત્તનો સમય છે અને ૬૦ પછી વાતનો; એટલે ઉંમર પ્રમાણે આહાર-વિહારમાં ફેરફાર કરવાથી શરીર અને ઇચ્છા બંને સંતુલિત રહે છે. “હવે ઉંમર થઈ” કહીને પોતાને છોડી દેવાને બદલે આરોગ્યની તપાસ કરાવવી વધુ યોગ્ય છે.

કઈ તપાસ જરૂરી?

• ઇતિહાસ: ક્યારથી, અચાનક કે ધીમે, ઊંઘ, તણાવ, દવાઓ, વ્યસન, સંબંધની સ્થિતિ.
• વજન, બ્લડ પ્રેશર, શરીરની તપાસ.
• લોહી: સવારનું ટેસ્ટોસ્ટેરોન (જરૂર પડ્યે બે વાર), થાઇરોઇડ, પ્રોલેક્ટિન, સુગર, હિમોગ્લોબિન, વિટામિન D અને B12.
• નસકોરાં અને દિવસે ઊંઘ આવતી હોય તો સ્લીપ સ્ટડી.

સારવાર / મેનેજમેન્ટ

• મૂળ કારણની સારવાર: થાઇરોઇડ, સુગર, વજન, ઊંઘ.
• દવાની સમીક્ષા: કોઈ દવાથી અસર હોય તો ડૉક્ટર વિકલ્પ વિચારે.
• કાઉન્સેલિંગ: વ્યક્તિગત કે દંપતિ, તણાવ અને સંબંધ માટે.
• આયુર્વેદ: અગ્નિ દીપન, આમ પાચન, પછી રસાયન-વાજીકરણ.

આધુનિક સારવાર, સમજ

જો તપાસમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનની સાબિત ઉણપ હોય, તો નિષ્ણાત હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ વિચારે, પરંતુ તેની સાથે નિયમિત લોહી તપાસ, પ્રોસ્ટેટ અને હિમોગ્લોબિનની દેખરેખ જરૂરી છે. હોર્મોન સારવાર શુક્રાણુ ઉત્પાદન ઘટાડી શકે, એટલે સંતાનનું આયોજન હોય તો ખાસ ચર્ચા કરવી. પ્રોલેક્ટિન વધુ હોય તો તેના કારણની તપાસ અને વિશેષ સારવાર થાય. ઉદાસી કે ચિંતા મુખ્ય હોય તો મનોચિકિત્સક સાથે સંકલન થાય. “હોર્મોન બૂસ્ટર” નામે વેચાતી દવાઓ જાતે લેવી નહીં.

પાર્ટનરની ભૂમિકા

પતિની ઇચ્છા ઘટે ત્યારે પત્ની ઘણી વાર પોતાને દોષ આપે છે. યાદ રાખો, મોટા ભાગે તેનું કારણ થાક, તણાવ કે આરોગ્ય હોય છે, આકર્ષણની કમી નહીં. શાંત સમયે, આરોપ વગર વાત કરવી, સાથે ચાલવા જવું, ઘરકામ અને જવાબદારીઓ વહેંચવી, અને નિકટતાના નાના ક્ષણો (હાથ પકડવો, આલિંગન) જાળવવા, આ બધું ધીમે ધીમે ઇચ્છા પાછી લાવવામાં મદદ કરે છે.

ઘરે શરૂ કરી શકાય તેવાં નાનાં પગલાં

• ઊંઘનું સમયપત્રક: રોજ એક જ સમયે સૂવું અને ઊઠવું; સૂતાં પહેલાં સ્ક્રીન બંધ.
• સવારે ચાલવું: તડકામાં ૨૦-૩૦ મિનિટ; મૂડ અને હોર્મોન બંને માટે હિતકર.
• દારૂ વિરામ: ઓછામાં ઓછા એક મહિના સુધી દારૂ સંપૂર્ણ બંધ રાખી ફરક જુઓ.
• તણાવ ડાયરી: રોજ રાતે ત્રણ લીટીમાં લખો કે આજે શું ભારે લાગ્યું; મન હળવું થાય છે.
• નિકટતાના નાના ક્ષણો: સંબંધની અપેક્ષા વગર આલિંગન, હાથ પકડવો, સાથે સંગીત સાંભળવું.
• અભ્યંગ: અઠવાડિયે ૨-૩ વાર તલના તેલથી સ્નાન પહેલાં માલિશ, ખાસ કરીને વાત પ્રકૃતિમાં.

આ પગલાં સારવારનો વિકલ્પ નથી, પરંતુ ઘણા પુરુષોમાં બે-ચાર અઠવાડિયામાં જ ઊર્જા અને મૂડમાં ફરક લાવે છે, અને પછીની સારવારને વધુ અસરકારક બનાવે છે.

આયુર્વેદિક ઔષધિઓ

માત્રા અને પસંદગી વૈદ્ય તપાસીને નક્કી કરે.

• અશ્વગંધા: તણાવ ઘટાડનાર, બલ્ય, વાત શામક.
• કૌંચ બીજ: વાજીકર; મનનો ઉત્સાહ વધારનાર.
• સફેદ મૂસળી: વૃષ્ય, બલ્ય.
• શતાવરી: શીતળ રસાયન; પિત્ત પ્રકૃતિમાં.
• ગોક્ષુર: મૂત્ર-પ્રજનન તંત્ર માટે હિતકર.
• ત્રિકટુ, ચિત્રક: કફ-આમ વધુ હોય ત્યારે અગ્નિ દીપન માટે (વૈદ્યની સલાહથી).

આહાર

• દૂધ (રાતે, હળદર કે એલચી સાથે), ઘી માપસર, બદામ, ખજૂર, અંજીર.
• કોળાનાં બીજ, તલ, અખરોટ: ઝિંક અને સારી ચરબી.
• દાળ, કઠોળ, ઈંડાં (લેતા હો તો), લીલાં શાકભાજી.
• ટાળો: વધુ ખાંડ, તળેલું, રોજ બહારનું ભોજન, દારૂ.
• કફ પ્રકૃતિમાં ભારે-મીઠું ઓછું, ગરમ મસાલા (આદુ, મરી) માપસર.

જીવનશૈલી

• ૭-૮ કલાક ઊંઘ, નિયમિત સમય.
• અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછા ૧૫૦ મિનિટ કસરત; સાથે થોડી વજન ઉપાડવાની કસરત.
• કામ અને ઘર વચ્ચે સીમા; રાતે ઑફિસ ઈમેલ નહીં.
• અઠવાડિયે એક “દંપતિ સમય”: સાથે ફરવું, ભોજન, વાતચીત.
• તડકામાં ૧૫-૨૦ મિનિટ (વિટામિન D).

પંચકર્મ

કફ અને આમ વધુ હોય તો ઉદ્વર્તન (Herbal powder massage) અને વિરેચન (Purgation); વાત વધુ હોય તો અભ્યંગ (Oil massage) અને બસ્તિ (Medicated enema). શુદ્ધિ પછી વાજીકરણ ઔષધ વધુ અસરકારક ગણાય છે. પંચકર્મ દરેક માટે ફરજિયાત નથી.

યોગ અને પ્રાણાયામ

• સૂર્ય નમસ્કાર (Sun salutation), ધનુરાસન (Bow pose), ઉષ્ટ્રાસન (Camel pose).
• કપાલભાતિ (Skull shining breath, કફમાં; હૃદયરોગ કે હાઈ BPમાં સલાહથી).
• ભ્રામરી (Humming bee breath), ધ્યાન.

સાવચેતી

• ચાલુ દવા ડૉક્ટરની સલાહ વગર બંધ ન કરો.
• “ટેસ્ટોસ્ટેરોન બૂસ્ટર” કે હોર્મોન ઇન્જેક્શન જાતે ન લો.
• ઉદાસી સાથે આત્મહાનિના વિચાર આવે તો તરત મદદ લો.
• આયુર્વેદિક ઔષધ પણ શુદ્ધ અને યોગ્ય માત્રામાં જ.
• પરિણામ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોય છે.

સંદર્ભ (References)

• ચરક સંહિતા, ચિકિત્સા સ્થાન ૨ (વાજીકરણ પાદ).
• ચરક સંહિતા, સૂત્ર સ્થાન ૧૭ (ઓજસ વર્ણન).
• અષ્ટાંગ હૃદય, ઉત્તર તંત્ર ૪૦.

શું કરવું અને શું ન કરવું

કરો: ઊંઘ અને કસરત, તપાસ, પાર્ટનર સાથે વાત, તણાવ ઘટાડવાના ઉપાય, નિષ્ણાતની સલાહ.

ન કરો: શરમથી છુપાવવું, જાહેરાતની દવા, દારૂથી “મૂડ” લાવવાનો પ્રયાસ, પાર્ટનર પર દોષ.

કાઉન્સેલિંગ

ઓછી ઇચ્છામાં દંપતિ કાઉન્સેલિંગ ઘણી વાર સૌથી અસરકારક સાબિત થાય છે. તેમાં વાતચીતની રીત, એકબીજાની અપેક્ષા, તણાવનું સંચાલન અને નિકટતા ફરી બાંધવાના ઉપાયો પર કામ થાય છે. કાઉન્સેલિંગમાં તમારી દરેક વાત સંપૂર્ણ ગોપનીય રાખવામાં આવે છે.

કેસ સ્ટડી

કેસ ૧: કામનો બોજ

૩૦ના દાયકાના એક IT પ્રોફેશનલ રોજ ૧૨-૧૪ કલાક કામ કરતા અને રાતે ૨ વાગ્યે સૂતા. એક વર્ષથી ઇચ્છા લગભગ ગાયબ હતી અને પત્ની સાથે અંતર વધ્યું હતું. રિપોર્ટ લગભગ સામાન્ય હતા, વિટામિન D ઓછું હતું. ઊંઘનો સમય, કામની સીમા, સવારે ચાલવું, વિટામિન D સુધારણા અને વૈદ્યની દેખરેખમાં અશ્વગંધા આધારિત સહાયથી ત્રણ મહિનામાં ઊર્જા અને ઇચ્છા બંનેમાં ફરક દેખાયો. શરૂઆતમાં તેમને લાગતું હતું કે “કોઈ મોટી બીમારી” હશે, પણ સમજાયું કે શરીર માત્ર આરામ અને નિયમિતતા માગતું હતું. પત્નીએ પણ કહ્યું કે હવે તેઓ સાંજે સાથે ચા પીએ છે અને દિવસની વાતો કરે છે, જે પહેલાં મહિનાઓથી બંધ હતું. આ નાના ફેરફારોએ સંબંધમાં ગરમાહટ પાછી લાવી.

કેસ ૨: થાઇરોઇડ

૪૦ના દાયકાના એક ભાઈને થાક, વજન વધવું અને ઇચ્છા ઓછી થવાની ફરિયાદ હતી. તપાસમાં થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરતું હોવાનું જાણવા મળ્યું. ફિઝિશિયનની સારવાર સાથે આહાર, કસરત અને આયુર્વેદિક અગ્નિ દીપન ઉપચારથી ધીમે ધીમે શરીરની ઊર્જા પાછી આવી, અને તેની સાથે ઇચ્છા પણ. તેમને સૌથી વધુ રાહત એ વાતથી થઈ કે સમસ્યા “મનની કમજોરી” નહીં, પણ શરીરની એક સારવાર થઈ શકે તેવી સ્થિતિ હતી. થાઇરોઇડની દવા તેમણે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત ચાલુ રાખી, અને આયુર્વેદિક સારવાર તેની સાથે સહાયક તરીકે ચાલી. છ મહિનાના ફૉલો-અપમાં વજન પણ થોડું ઘટ્યું હતું.

કેસ ૩: સંબંધમાં અબોલા

૩૦ના દાયકાના અંતમાં એક દંપતિ વચ્ચે પરિવારના પ્રશ્નો પર સતત ઝઘડા થતા. પતિની ઇચ્છા સંપૂર્ણ ઘટી ગઈ હતી, શારીરિક કારણ મળ્યું નહીં. દંપતિ કાઉન્સેલિંગમાં તેમણે ગુસ્સો વ્યક્ત કરવાની સાચી રીત શીખી, સાથે સમય વિતાવવાનું શરૂ કર્યું. બે-ત્રણ મહિનામાં સંબંધની ગરમાહટ સાથે ઇચ્છા પણ પાછી ફરી. કાઉન્સેલિંગમાં સૌથી મહત્વનું પગલું હતું એકબીજાને દોષ આપવાને બદલે “આપણે” ભાષામાં વાત કરવી. તેમણે અઠવાડિયામાં એક સાંજ માત્ર પોતાના માટે રાખવાનું નક્કી કર્યું, જેમાં પરિવારની ચર્ચા બંધ. પતિએ કહ્યું કે ઇચ્છા ક્યારેય “ગઈ” ન હતી, ગુસ્સા નીચે દબાઈ ગઈ હતી.

ક્યારે ડૉક્ટર / સેક્સોલોજિસ્ટને મળવું

• ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય સુધી ઇચ્છામાં ઘટાડો અને તેનાથી તકલીફ.
• સાથે ખૂબ થાક, વજનમાં ફેરફાર, સ્તનમાં સોજો, દાઢી ઓછી થવી.
• માથાનો દુખાવો સાથે દ્રષ્ટિમાં ફેરફાર (પ્રોલેક્ટિન સંબંધી કારણ શક્ય).
• ઉદાસી, નિરાશા કે આત્મહાનિના વિચાર.
• નવી દવા શરૂ કર્યા પછી અચાનક ફેરફાર.

ડૉ. નિકુલ પટેલ વિશે

ડૉ. નિકુલ પટેલ (BAMS) લાઇફકેર આયુર્વેદમાં આયુર્વેદિક ચિકિત્સક છે અને ૧૯૯૯થી, એટલે કે ૨૭ વર્ષથી, પ્રેક્ટિસ કરે છે. પુરુષોમાં ઓછી કામેચ્છામાં તેઓ તણાવ, ઊંઘ, હોર્મોન અને સંબંધ, બધાં પાસાંની તપાસ કરીને, વાજીકરણ-રસાયન આધારિત આયુર્વેદિક સારવાર અને ગોપનીય દંપતિ કાઉન્સેલિંગ દ્વારા માર્ગદર્શન આપે છે.

નિષ્કર્ષ

પુરુષોમાં ઓછી કામેચ્છા શરમની નહીં, ધ્યાન આપવાની વાત છે. મોટા ભાગે તે થાક, તણાવ, ઊંઘ, હોર્મોન કે સંબંધના સંકેતરૂપ હોય છે. યોગ્ય તપાસ, જીવનશૈલી સુધારણા, આયુર્વેદિક અગ્નિ-ઓજસ સંભાળ અને પાર્ટનર સાથે ખુલ્લા સંવાદથી ઘણા પુરુષોમાં ઇચ્છા ધીમે ધીમે પાછી આવે છે. પરિણામ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે.