લગ્નને પાંચ વર્ષ થયા, સંતાન નથી: સંભોગ પછી વીર્ય બહાર આવી જાય તો ગર્ભ ન રહે?

નમસ્તે. આપની ચિંતા ખૂબ સ્વાભાવિક છે, અને ઘણાં દંપતી આ જ પ્રશ્નથી મૂંઝાય છે.

સીધો જવાબ: સંભોગ પછી થોડું વીર્ય બહાર આવી જવું એ લગભગ દરેક સ્ત્રીમાં થતી સામાન્ય ક્રિયા છે, અને એકલા આ કારણથી ગર્ભ ન રહે એવું નથી. પાંચ વર્ષ સુધી ગર્ભ ન રહે તો તેનું સાચું કારણ શોધવા પતિ-પત્ની બંનેની તપાસ જરૂરી છે.

આ કેમ થાય છે?

સ્ખલન સમયે વીર્ય ઘટ્ટ હોય છે અને થોડી મિનિટોમાં પ્રવાહી બને છે. શુક્રાણુ (sperm) ખૂબ ઝડપથી, થોડી જ મિનિટોમાં, ગર્ભાશયના મુખ (cervix) તરફ આગળ વધી જાય છે. પાછળ જે પ્રવાહી બહાર આવે છે તેમાં મોટે ભાગે વીર્યનું બાકીનું પ્રવાહી હોય છે. એટલે “બધું બહાર આવી ગયું” એવું માનવું ખોટું છે.

આ પ્રિમેચ્યોર ઇજેક્યુલેશન પણ નથી, પ્રિમેચ્યોર ઇજેક્યુલેશન એટલે ઇચ્છા પહેલાં, બહુ જલ્દી સ્ખલન થવું; વીર્ય પાછું બહાર આવવું તેનાથી અલગ બાબત છે.

આયુર્વેદની દૃષ્ટિ

આયુર્વેદમાં ગર્ભ માટે ચાર બાબતો જરૂરી ગણાય છે, ઋતુ (યોગ્ય સમય, એટલે ઓવ્યુલેશનના દિવસો), ક્ષેત્ર (સ્વસ્થ ગર્ભાશય), અંબુ (યોગ્ય પોષણ) અને બીજ (શુદ્ધ શુક્ર અને આર્તવ). વીર્ય થોડું બહાર આવવાથી “બીજ”નું મિલન અધૂરું રહેતું નથી; પરંતુ આ ચારમાંથી ક્યાંક ખામી હોય તો ગર્ભ રહેવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે. એટલે સાચું કારણ શોધવું સૌથી મહત્વનું છે.

હવે શું કરવું?

• તપાસ: પતિનો સીમેન એનાલિસિસ (વીર્ય તપાસ); આપના માટે ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહથી સોનોગ્રાફી, ઓવ્યુલેશન સ્ટડી (ફોલિકલ સ્ટડી), થાઇરોઇડ અને હોર્મોન તપાસ, અને જરૂર હોય તો ટ્યુબ ટેસ્ટ (HSG).
• યોગ્ય દિવસો: માસિક નિયમિત હોય તો આશરે ૧૦મા થી ૧૮મા દિવસ વચ્ચે એકાંતરે સંબંધ રાખવો.
• સંભોગ પછી: ૧૫–૨૦ મિનિટ શાંતિથી સૂઈ રહેવું; તરત ઊભા થઈ સ્નાન ન કરવું. (આ મદદરૂપ થઈ શકે, પણ ગેરંટી નથી.)
• બજારુ જેલ કે ચીકણા પદાર્થો શુક્રાણુની ગતિને અસર કરી શકે, તેથી ડૉક્ટરની સલાહ વગર ન વાપરવા.

આહાર અને જીવનશૈલી

• બંને માટે: તાજો, પૌષ્ટિક ખોરાક, દૂધ, ઘી, ખજૂર, સૂકો મેવો, ઋતુ પ્રમાણે ફળ; બહારનો તળેલો, વાસી અને જંક ખોરાક ઓછો.
• પતિ માટે: ધૂમ્રપાન, તમાકુ, દારૂ સંપૂર્ણ બંધ; વધુ ગરમીમાં (લેપટોપ ખોળામાં, ગરમ પાણીમાં લાંબું સ્નાન) ટાળવું.
• પૂરતી ઊંઘ, નિયમિત ચાલવું, અને તણાવ ઓછો, મહિને-મહિને “આ વખતે થશે કે નહીં” નો તણાવ પણ અસર કરે છે.
• યોગ: અનુલોમ-વિલોમ, ભ્રામરી પ્રાણાયામ, બદ્ધકોણાસન (આપના માટે), ધ્યાન.

ઔષધિઓ વિશે

આપે જણાવેલી ઔષધિઓ, પુરુષ માટે અશ્વગંધા, શિલાજીત, કપિકચ્છુ, સફેદ મૂસળી (વાજીકરણ દ્રવ્યો) અને સ્ત્રી માટે શતાવરી, લોધ્ર, અશોક, આયુર્વેદમાં શુક્ર અને આર્તવને પોષણ આપનારી ગણાય છે. પરંતુ કઈ ઔષધિ, કેટલી માત્રા અને કેટલો સમય, તે તપાસના રિપોર્ટ અને બંનેની પ્રકૃતિ જોયા પછી જ નક્કી થાય. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે. રિપોર્ટ વગર જાતે દવા શરૂ ન કરવી.

પંચકર્મ: જરૂર જણાય તો પુરુષ માટે વિરેચન-બસ્તિ અને સ્ત્રી માટે ઉત્તરબસ્તિ જેવી ચિકિત્સા નિષ્ણાતની દેખરેખમાં ઉપયોગી થઈ શકે.

તરત ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?

• માસિક ખૂબ અનિયમિત, બહુ ઓછું કે બહુ વધારે
• માસિક કે સંભોગ દરમિયાન તીવ્ર દુખાવો
• દુર્ગંધવાળો સ્રાવ, તાવ
• અગાઉ ગર્ભપાત, ટ્યુબની તકલીફ કે ઓપરેશનનો ઇતિહાસ
• ઉંમર ૩૫થી વધુ હોય તો રાહ જોયા વગર

ઉદાહરણ ૧: ૩૦ના દાયકાની એક સ્ત્રીને પણ આવી જ ચિંતા હતી. તપાસમાં પતિના શુક્રાણુની ગતિ ઓછી જણાઈ; આહાર-જીવનશૈલી અને આયુર્વેદિક સારવાર સાથે થોડા મહિનામાં રિપોર્ટમાં સુધારો જોવા મળ્યો. (પરિણામ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે.)

ઉદાહરણ ૨: બીજા દંપતીમાં બંનેના રિપોર્ટ સામાન્ય હતા, પણ સંબંધ યોગ્ય દિવસોમાં થતો ન હતો. ઓવ્યુલેશનના દિવસો સમજ્યા પછી અને તણાવ ઘટ્યા પછી તેમને માર્ગ મળ્યો.

ટૂંકમાં: સંભોગ પછી થોડું વીર્ય બહાર આવવું સામાન્ય છે; શુક્રાણુ થોડી મિનિટોમાં જ ગર્ભાશય તરફ પહોંચી જાય છે. પાંચ વર્ષથી ગર્ભ ન રહે તો પતિનો સીમેન એનાલિસિસ અને પત્નીની ગાયનેક તપાસ કરાવી સાચું કારણ શોધવું જરૂરી છે.

આપ પોતાના રિપોર્ટ સાથે રૂબરૂ અથવા ઓનલાઇન સલાહ લઈ શકો છો. આપની માહિતી અને consultation સંપૂર્ણ ગોપનીય રહેશે.